g પરિબળ શું છે?

g પરિબળ જુદા બુદ્ધિ કાર્યોમાં રહેલો સામાન્ય ઘટક છે

શબ્દભંડોળ, ગણતરી, આકાર આધારિત તર્ક અને સ્મૃતિમાં જુદી બાબતો કરવી પડે છે. તેમ છતાં ઘણા લોકોના સ્કોર સરખાવીએ, તો એક કાર્યમાં ઊંચો સ્કોર મેળવનારા લોકો બીજા કાર્યમાં પણ ઊંચો સ્કોર મેળવે એવી વૃત્તિ જોવા મળે છે. જુદા જ્ઞાનાત્મક કાર્યોમાં જોવા મળતો આ સામાન્ય ઘટક સામાન્ય બુદ્ધિનું g પરિબળ છે.

કાર્યો વચ્ચે સામાન્ય રીતે સકારાત્મક સહસંબંધ રહેવાની આ ઘટનાને “પોઝિટિવ મેનિફોલ્ડ” કહેવામાં આવે છે. Spearmanએ 1904ના અભ્યાસમાં સામાન્ય પરિબળ રજૂ કર્યું ત્યારથી g પરિબળ બુદ્ધિ પરીક્ષણોના એકંદર પ્રદર્શનને સમજાવતો મુખ્ય ખ્યાલ બન્યો છે.

સકારાત્મક સહસંબંધ પરથી g પરિબળનો અંદાજ કેવી રીતે થાય છે

g પરિબળ એવો સ્કોર નથી જેને એક જ પ્રશ્નનો જવાબ લઈને સીધો માપી શકાય. શબ્દભંડોળ, તર્ક, સ્મૃતિ અને ઝડપ જેવા અનેક કાર્યોના સ્કોર એકત્ર કરીને તેમની વચ્ચેના સહસંબંધ પરથી તેનું અનુમાન કરવામાં આવે છે. આ સીધું દેખાતું પરિબળ નથી; સંબંધો પરથી તેનો અંદાજ કરવામાં આવે છે.

પરિબળ વિશ્લેષણમાં ઘણા કાર્યોના સ્કોરમાં સાથેસાથે થતા ઊંચા-નીચા ફેરફારને અને દરેક કાર્યમાં જ રહેલા ભાગને અલગ કરવામાં આવે છે. શબ્દભંડોળના કાર્યમાં શબ્દજ્ઞાન અને પ્રતીક શોધમાં દૃશ્ય શોધની ઝડપ જેવી કાર્ય-વિશિષ્ટ બાબતો રહે છે; તેમની સાથે સમગ્ર કાર્યસમૂહમાં સામાન્ય રીતે બદલાતો સ્કોર g પરિબળ તરીકે દર્શાવાય છે.

સંસ્કૃતિ અને ટેસ્ટ બદલાય છતાં પોઝિટિવ મેનિફોલ્ડ વ્યાપક રીતે જોવા મળ્યો છે. જોકે આ સામાન્ય સંબંધ એક જ સામાન્ય ક્ષમતાથી બને છે, અનેક ક્ષમતાઓની પરસ્પર ક્રિયાથી બને છે કે પછી જુદા કાર્યોમાં સમાન જ્ઞાનાત્મક પ્રક્રિયાઓ વપરાય છે એટલે બને છે—તે અંગે ચર્ચા ચાલુ છે.

g પરિબળ, IQ અને FSIQ વચ્ચેનો તફાવત

FSIQમાં જુદી સામગ્રીવાળી અનેક ઉપકસોટીઓ જોડાતી હોવાથી તે g પરિબળને મજબૂત રીતે દર્શાવે છે. જોકે FSIQ દરેક ટેસ્ટ માટે નક્કી કરેલી રચના અને રૂપાંતર પદ્ધતિથી સીધો ગણાતો સ્કોર છે, જ્યારે g પરિબળ એ સ્કોરો વચ્ચેના સંબંધ પરથી અંદાજવામાં આવે છે. FSIQની ગણતરી અને અર્થ FSIQ શું છેમાં વિગતે સમજાવ્યા છે.

g લોડિંગ કાર્ય અને g પરિબળ વચ્ચેનો સંબંધ બતાવે છે

g લોડિંગ બતાવે છે કે કોઈ ઉપકસોટીનું પ્રદર્શન g પરિબળ સાથે કેટલું મજબૂત રીતે જોડાયેલું છે. સરળ એક-પરિબળ મોડેલમાં g લોડિંગ .70 હોય, તો તેનો વર્ગ .49 થાય છે; એટલે સ્કોરના પ્રસરણનો 49% ભાગ g સાથે સામાન્ય હોય છે.

WAIS-IVના વિશ્લેષણમાં Arithmetic અને Vocabulary જેવી ઉપકસોટીઓનું g લોડિંગ તુલનાત્મક રીતે ઊંચું અને પ્રક્રિયાની ઝડપ માપતી કસોટીઓનું નીચું હતું. g લોડિંગ પ્રશ્ન કેટલો મુશ્કેલ છે તે બતાવતું નથી; તે કાર્યસમૂહમાં રહેલી સામાન્ય ક્ષમતાને કોઈ કાર્ય કેટલું દર્શાવે છે તે બતાવે છે. એક જ ઉપકસોટીનું મૂલ્ય લક્ષ્ય વસ્તી, સાથે રાખેલી બીજી કસોટીઓ અને આંકડાકીય મોડેલ પ્રમાણે બદલાય છે.

IQ ટેસ્ટ જુદી સામગ્રીવાળા કાર્યોને જોડે છે, જેથી પરિણામ કોઈ એક પ્રકારના જ્ઞાન કે પ્રશ્ન-રચના તરફ ન ઝૂકે અને સમગ્ર કાર્યસમૂહમાં રહેલી એકંદર કક્ષા માપી શકાય.

g પરિબળનો શૈક્ષણિક પ્રદર્શન અને તાલીમ સાથે મજબૂત સંબંધ છે

g પરિબળ ખાસ કરીને નવી બાબત શીખવા અને તેમાં નિપુણતા મેળવવા સાથે મજબૂત રીતે જોડાયેલું છે. શૈક્ષણિક પ્રદર્શનના મેટા-વિશ્લેષણ અને વ્યવસાયિક તાલીમ તથા કાર્યપ્રદર્શનના મેટા-વિશ્લેષણમાં પરિણામના પ્રકાર પ્રમાણે સંબંધની મજબૂતી જુદી જોવા મળી.

g શૈક્ષણિક અભ્યાસ અને તાલીમમાં શીખવાની સફળતાનો સારો અંદાજ આપે છે, પરંતુ હાલના કાર્યપ્રદર્શન સાથે તેનો સંબંધ પહેલાં માનવામાં આવતો હતો એટલો મજબૂત નથી. હાલના કાર્યસ્થળના ડેટામાં “કામ જેટલું જટિલ, gની આગાહી શક્તિ એટલી ઊંચી” એવી જૂની સમજને પણ ટેકો મળ્યો નથી. IQ બતાવતી એકંદર કક્ષાને વાસ્તવિક પરિણામ સાથે કેવી રીતે જોડવી તે IQ માપવાનું મહત્ત્વમાં વિગતે સમજાવ્યું છે.

g પરિબળ અને CHC સિદ્ધાંતની વ્યાપક ક્ષમતાઓ જુદા સ્તર દર્શાવે છે

CHC સિદ્ધાંત બુદ્ધિને સામાન્ય ક્ષમતા, વ્યાપક ક્ષમતા અને વિશિષ્ટ ક્ષમતાના સ્તરે ગોઠવે છે. આજે વ્યાપક રીતે વપરાતા Carroll આધારિત સ્વરૂપમાં સૌથી ઉપર g પરિબળ અને તેની નીચે Gc, Gf, Gv, Gwm તથા Gs જેવી વ્યાપક ક્ષમતાઓ રાખવામાં આવે છે. CHCનું મૂળ બનેલા Hornના સિદ્ધાંતમાં સૌથી ઉપર એક જ g પરિબળ નહોતું.

g પરિબળ જ્ઞાનાત્મક કાર્યોની સામાન્ય કક્ષા દર્શાવે છે, જ્યારે વ્યાપક ક્ષમતાઓ કયા પ્રકારના કાર્યમાં પોતાની શક્તિ સારી રીતે વાપરી શકાય તે બતાવે છે. તેથી એકંદર IQ નજીક હોય એવા લોકોમાં પણ ભાષાકીય સમજ, તર્ક, દૃશ્ય-સ્થાનિક પ્રક્રિયા, વર્કિંગ મેમરી અને પ્રક્રિયાની ઝડપનું સંયોજન જુદું હોઈ શકે છે. ક્ષમતાના સંયોજનને ચોક્કસ પરિસ્થિતિઓ સાથે કેવી રીતે જોડવું તે જ્ઞાનાત્મક પ્રોફાઇલ શું છેમાં સમજાવ્યું છે.

BrainTypeIQ 9 કસોટીઓ પરથી એકંદર IQ અને પાંચ ક્ષમતાની પ્રોફાઇલ દર્શાવે છે.