જો નિર્ણય લેવા માટે જરૂરી પુરાવા જાહેર ન કરવામાં આવ્યા હોય, તો એવા ટેસ્ટનો IQ બહુ ચોક્કસ આંકડો છે એમ માની શકાય નહીં. જાહેરાત, શોધ પરિણામોમાં ઊંચું સ્થાન, આકર્ષક પરિણામપત્રક કે IQ પ્રમાણપત્ર માપન ગુણવત્તાનો પુરાવો નથી. ફી અને કરારની શરતો સહિતની પસંદગી વિશે વિશ્વસનીય ઑનલાઇન IQ ટેસ્ટ કેવી રીતે પસંદ કરવો? લેખમાં સમજાવ્યું છે.
IQ ટેસ્ટની માપન ગુણવત્તા નક્કી કરતાં ચાર તત્ત્વો
| તત્ત્વ | શું તપાસવું | તે ન હોય તો શું થાય |
|---|---|---|
| માનકીકરણ | ટેસ્ટ લેવાની અને સ્કોર કરવાની શરતો એકસરખી છે કે નહીં | ઉપકરણ, સમય કે સ્કોરિંગ પદ્ધતિના તફાવતો સ્કોરમાં ભળી જાય છે |
| નોર્મ | પરિણામ કોના ડેટા સાથે સરખાવવામાં આવે છે | IQ 100 કે ટોચના 2%નો અર્થ નક્કી થઈ શકતો નથી |
| વિશ્વસનીયતા | સ્કોર કેટલો સતત રહે છે | સંજોગવશ સાચા કે ખોટા જવાબથી આંકડો ઘણો બદલાય છે |
| માન્યતા | સ્કોરને દર્શાવેલી ક્ષમતા તરીકે વાંચી શકાય છે કે નહીં | આકારના તર્કનું પરિણામ એકંદર IQ સુધી વધારે પડતું વિસ્તરી જાય છે |
આ ચારમાંથી માત્ર એક તત્ત્વ પરથી IQની માપન ગુણવત્તાનો નિર્ણય થઈ શકતો નથી. ઉદાહરણ તરીકે, વિશ્વસનીયતા ઊંચી હોય છતાં જો ટેસ્ટ ફક્ત આકાર આધારિત તર્ક માપતો હોય, તો ભાષા, સ્મૃતિ અને પ્રક્રિયાની ઝડપને સમાવતા એકંદર IQ તરીકે તેનું અર્થઘટન માન્ય નથી.
માનકીકરણ અને નોર્મ
માનકીકરણ એટલે સૂચનાઓ, સમયમર્યાદા, પ્રશ્ન રજૂ કરવાની રીત, સ્કોરિંગ અને સમય પૂરો થવા કે ટેસ્ટ વચ્ચે અટકવાના નિયમો એકસરખા રાખવા. ઑનલાઇન ટેસ્ટમાં સ્માર્ટફોન અને PC પર દેખાવનો તફાવત, નેટવર્કમાં વિલંબ, ફરી ટેસ્ટ આપવો અને શોધ કે નોંધનો ઉપયોગ—આ બધું પણ ટેસ્ટની શરતોનો ભાગ બને છે. સમાન ક્ષમતાવાળા લોકોનો IQ ફક્ત વપરાયેલા ઉપકરણ કે ટેસ્ટ આપેલી વખતની સંખ્યાને કારણે ઘણો જુદો આવે, તો તે સરખાવી શકાય એવો માપદંડ નથી.
નોર્મ નક્કી કરે છે કે IQની સરખામણી કોની સાથે થાય છે. સાચા જવાબોની સંખ્યાને સરેરાશ 100 અને પ્રમાણભૂત વિચલન 15માં રૂપાંતરિત કરવું કોઈ પણ જૂથના ડેટાથી શક્ય છે. પરંતુ ફક્ત કોઈ સાઇટ પર આવેલા લોકોની સરેરાશ 100 રાખવાથી તે ભારતની સામાન્ય પુખ્ત વસ્તીમાં સ્થાન બતાવતું નથી.
નોર્મ તપાસતી વખતે માત્ર લોકોની સંખ્યા પૂરતી નથી. ઉંમર, ભાષા, પ્રદેશ, ભાગ લેનારાઓ કેવી રીતે પસંદ થયા, ફરી ટેસ્ટ આપનારા, અસામાન્ય જવાબો અને અધૂરો ટેસ્ટ કેવી રીતે સંભાળ્યા, ઉંમરનું સમાયોજન, ડેટા ક્યારે એકત્રિત થયો અને તે હાલના પ્રશ્નો તથા સ્કોરિંગ પદ્ધતિ સાથે મેળ ખાય છે કે નહીં—આ બધું જોવું પડે છે.
“એક લાખ ટેસ્ટ આપનારાઓ” કહેવાય છતાં તેમાં એક જ વ્યક્તિના ફરી આપેલા ટેસ્ટ સામેલ છે કે નહીં, કઈ ઉંમરના કેટલા લોકો છે અને ડેટા ક્યારે એકત્ર થયો તે અજાણ હોય, તો નોર્મની ગુણવત્તા નક્કી થઈ શકતી નથી. માત્ર ગુજરાતી અનુવાદ કરેલા ટેસ્ટ પર બીજી ભાષાની આવૃત્તિનો નોર્મ સીધો લાગુ પણ કરી શકાતો નથી. Japan Association for Research on Testingના મૂળભૂત નિયમો પણ ધોરણ વસ્તી, નમૂનો, માનકીકરણ પ્રક્રિયા અને આંકડાકીય માહિતીનો દસ્તાવેજ બનાવી જાહેર કરવાની માંગ કરે છે.
વિશ્વસનીયતા, માપન ભૂલ અને વિશ્વાસ અંતર
વિશ્વસનીયતા 0થી 1 સુધીના ગુણાંક દ્વારા બતાવે છે કે સ્કોરમાં રહેલી માહિતી કેટલી સતત છે. બધા પ્રશ્નો વચ્ચેનું સુસંગતપણું માપતી વિશ્વસનીયતા અને બીજા દિવસે ફરી ટેસ્ટ આપતાં પરિણામ કેટલું સ્થિર રહે છે તે માપતી પુનઃપરીક્ષણ વિશ્વસનીયતા જુદા પ્રશ્નોના જવાબ આપે છે. ફક્ત “વિશ્વસનીયતા .90” લખવું પૂરતું નથી; કઈ પ્રકારની વિશ્વસનીયતા, કોના ડેટા પરથી અને કયા સ્કોર માટે ગણવામાં આવી હતી તે પણ જાણવું જરૂરી છે.
વિશ્વસનીયતા પરથી વ્યક્તિગત સ્કોરની માપનની પ્રમાણભૂત ભૂલ (SEM) ગણી શકાય છે. પ્રમાણભૂત વિચલન 15 ધરાવતા IQ માપદંડમાં વિશ્વસનીયતા .90 હોય તો SEM લગભગ 4.7 પોઇન્ટ થાય છે. 95% વિશ્વાસ અંતર ±1.96 SEMથી ગણવામાં આવે તો IQ 130ની શ્રેણી લગભગ 121થી 139 થાય છે. વિશ્વસનીયતા .90નો અર્થ સ્કોર એક-એક પોઇન્ટ સુધી ચોક્કસ છે એવો નથી.
અહીં દર્શાવાતી ભૂલ એક વખતના વ્યક્તિગત સ્કોરમાં રહેલી માપન ભૂલ છે. નોર્મના નમૂનામાં રહેલો પક્ષપાત અથવા માત્ર આકાર આધારિત તર્કને એકંદર IQ કહી શકાય કે નહીં એવી માન્યતાની સમસ્યા સાંકડા વિશ્વાસ અંતરથી ઉકેલાતી નથી.
માન્યતા અને માપવામાં આવતી ક્ષમતાનો વ્યાપ
માન્યતા નક્કી કરે છે કે સ્કોરને દર્શાવેલી ક્ષમતા તરીકે વાંચી શકાય છે કે નહીં. તેમાં પ્રશ્નો ક્ષમતાનો જરૂરી વ્યાપ આવરી લે છે કે નહીં, ધારેલી સ્કોર રચના ડેટાથી સમર્થિત છે કે નહીં અને પરિણામ હાલના બુદ્ધિ પરીક્ષણો તથા સંબંધિત કાર્યો સાથે અપેક્ષા મુજબ જોડાય છે કે નહીં તે તપાસવામાં આવે છે.
આકારના પ્રશ્નો અથવા મેટ્રિક્સ રીઝનિંગ દૃશ્ય તર્ક કે પ્રવાહી તર્ક માપતા સારા ટેસ્ટ બની શકે છે. પરંતુ આકારના 30 પ્રશ્નોમાં ઊંચી વિશ્વસનીયતા મળે છતાં એનો અર્થ શબ્દભંડોળ, જ્ઞાન, વર્કિંગ મેમરી અને પ્રક્રિયાની ઝડપ પણ માપવામાં આવી છે એવો નથી. એકંદર IQ દર્શાવવો હોય તો અનેક ક્ષમતાઓ માપતા પ્રશ્નોની રચના અને તે પરિણામોને એક જ સંયુક્ત સ્કોરમાં ભેગા કરી શકાય તેનો આધાર જરૂરી છે.
“હાલના IQ ટેસ્ટ સાથે સહસંબંધ .70”નો અર્થ 70% ચોકસાઈ પણ નથી. સહસંબંધ બતાવે છે કે બે સ્કોર એકસાથે કેટલી હદે ઊંચા કે નીચા થાય છે. માનો કે મૂળ સ્કોરમાં દરેક વ્યક્તિ માટે સરખા 10 પોઇન્ટ ઉમેરવામાં આવે, તો નવા અને મૂળ સ્કોર વચ્ચેનો સહસંબંધ 1 રહેશે, છતાં દરેકનો આંકડો 10 પોઇન્ટ ખસેલો હશે. કયા ટેસ્ટ અને કઈ આવૃત્તિ સાથે સરખામણી થઈ, નમૂનો કેવો હતો, સરેરાશ તફાવત કેટલો હતો અને જુદા સ્કોર સ્તરે તફાવત કેવો રહ્યો—આ બધું જોયા વિના બંનેને સમાન IQ માનવો યોગ્ય નથી.
ઊંચો IQ માપવા માટે જરૂરી પ્રશ્નો અને નોર્મ
IQ 130 અને 140 વચ્ચે તફાવત કરવા માટે બે પ્રકારની ટોચની મર્યાદા પાર કરવી પડે છે.
| ટોચની મર્યાદા | શું જરૂરી છે | તે ન હોય તો શું થાય |
|---|---|---|
| પ્રશ્નોની ટોચ | ઊંચી ક્ષમતાવાળા લોકો વચ્ચે પણ તફાવત બતાવતા પ્રશ્નો | ટોચના લોકો લગભગ બધા પ્રશ્નો સાચા કરે અને ક્ષમતાનો તફાવત દેખાય નહીં |
| નોર્મની ટોચ | ઊંચા સ્કોરને ટેકો આપે તેટલો ડેટા અને રૂપાંતર પદ્ધતિ | સમાન સાચા જવાબોથી સૂક્ષ્મ IQ તફાવત સ્થિર રીતે અંદાજી શકાય નહીં |
આખો નમૂનો મોટો હોવા છતાં વિતરણના છેડે બહુ ઓછા લોકો હોય છે. સરેરાશ 100 અને પ્રમાણભૂત વિચલન 15 ધરાવતું સામાન્ય વિતરણ માનીએ, તો 2,000 લોકોના નમૂનામાં IQ 140 કે તેથી વધુ ધરાવતા લોકો લગભગ 8 જ હશે. માત્ર આટલા ડેટાથી IQ 140, 142 અને 145 વચ્ચે સૂક્ષ્મ તફાવત કરવો વાજબી નથી. IQ સ્કોર અને વસ્તીમાં પ્રમાણથી સમજાય છે કે સ્કોર ઊંચો જાય તેમ જરૂરી ડેટા એકત્ર કરવું કેમ વધુ મુશ્કેલ બને છે.
WISC-Vના 2,200 લોકોના સામાન્ય નોર્મ નમૂનામાં કોઈ એક સંયુક્ત સ્કોર 150 કે તેથી વધુ ધરાવતા બાળકો માત્ર 16 હતાં. તેથી ઊંચા સ્કોર માટે વિસ્તૃત નોર્મ બનાવવામાં આવ્યા અને ઊંચી ક્ષમતાવાળા 108 બાળકોના અલગ નમૂનાથી પણ તેની ચકાસણી કરવામાં આવી. જાણીતા ટેસ્ટમાં પણ ટોચના સ્તર માટે ખાસ પ્રશ્ન રચના અને ડેટા જરૂરી છે.
માપન ગુણવત્તાનો નિર્ણય કરવા જરૂરી જાહેર માહિતી
જાહેર માહિતીમાં પ્રચારના દાવા કરતાં નીચેની બાબતો પર ધ્યાન આપવું જરૂરી છે.
| શું નક્કી કરવું | કઈ જાહેર માહિતી જરૂરી છે |
|---|---|
| આંકડો કોને ધોરણ માનીને બનાવ્યો છે | લક્ષ્ય વસ્તી, નમૂનાની રચના, ડેટા એકત્રિત કર્યાનું વર્ષ અને રૂપાંતર પદ્ધતિ |
| આંકડો કઈ ક્ષમતા માપે છે | પ્રશ્નોની રચના, સ્કોરની રચના તથા માન્યતા તપાસવાની પદ્ધતિ અને પરિણામ |
| આંકડામાં કેટલી ભૂલ સામેલ છે | ટેસ્ટની શરતો, વિશ્વસનીયતાનો પ્રકાર, SEM અને ઊંચા સ્કોરની ચકાસણી પદ્ધતિ |
મૂળ ડેટા, સ્કોરિંગ અલ્ગોરિધમ અને ખરેખર પૂછાતા બધા પ્રશ્નો જાહેર કરવા જરૂરી નથી. લક્ષ્ય વસ્તી, નમૂનો, ટેસ્ટની શરતો, રૂપાંતર પદ્ધતિ, વિશ્વસનીયતા અને ભૂલ, માન્યતાના મુખ્ય પરિણામો તથા ટેકનિકલ માહિતી કઈ હાલની આવૃત્તિ માટે છે તે સ્પષ્ટ હોય, તો વપરાશકર્તા દાવાનું મૂલ્યાંકન કરી શકે છે.
એના વિપરીત, આ બાબતોનું મૂલ્યાંકન કરી શકાય એટલી માહિતી જ ન હોય, તો IQ 137 જેવો સૂક્ષ્મ આંકડો દેખાય છતાં તેનો અર્થ અને ચોકસાઈ ચકાસી શકાતી નથી. આધાર જાહેર ન કરનાર ટેસ્ટના IQને બહુ ચોક્કસ આંકડો માનીને વિશ્વાસ ન કરવો—વ્યવહારમાં આ જ નિષ્કર્ષ છે.
BrainTypeIQ દ્વારા જાહેર કરાયેલા માપન આધાર
BrainTypeIQ 9 કસોટીઓ પસંદ કરવાનું કારણ અને 5 ક્ષેત્રો સાથે તેમનો સંબંધ દર્શાવે છે અને 9 કસોટીઓથી એકંદર IQ તથા 5 ક્ષેત્રો બનાવે છે.
પ્રમાણિત સ્કોરમાં રૂપાંતર અને સંયોજનની રીત, જાપાની આવૃત્તિના પ્રથમ વખત પૂર્ણ કરનારા 841 લોકો પરથી બનાવેલો નોર્મ તથા એકંદર IQની વિશ્વસનીયતા .929 અને SEM આશરે 4.0 પોઇન્ટ પણ જાહેર છે. જો હેતુ સત્તાવાર મૂલ્યાંકન કે બહાર રજૂ કરવા યોગ્ય દસ્તાવેજ મેળવવાનો હોય, તો WAIS અને ઑનલાઇન IQ ટેસ્ટની જુદી ભૂમિકાના આધારે પસંદગી કરવી જોઈએ.