ADHDda ishchi xotira pastroq boʻlishi kuzatiladi
Diqqat etishmasligi va giperaktivlik sindromida (DEGS; inglizcha ADHD) ishchi xotirani talab qiladigan topshiriqlarning guruh boʻyicha oʻrtacha natijasi pastroq boʻlishi kuzatiladi. Bu bolalarda ham, kattalarda ham tasdiqlangan. Ishchi xotira kerakli maʼlumotni qisqa vaqt saqlab, undan keyingi jarayonda foydalanish qobiliyatidir.
Ammo WAIS va WISCdagi WMI boʻyicha farq kichik, ADHD guruhining oʻrtacha natijasi ham oʻrtacha oraliqda. Alohida odamning WMI natijasi oʻrtachadan yuqori boʻlsa ham, bu ADHD yoki kundalik qiyinchiliklar bilan birga uchrashi mumkin. Aniq oʻrtacha qiymatlar va barcha IQ koʻrsatkichlaridagi tendensiyalar ADHDda IQ va WAIS natijalari maqolasida keltirilgan.
Kundalik hayotda muammo koʻpincha oʻzlashtirilgan bilimning yoʻqolishida emas. Hozir bajariladigan ish, oxirgi koʻrsatma yoki ishning oraliq natijasi kabi ayni paytda foydalanilayotgan maʼlumotni saqlagan holda keyingi bosqichga oʻtishda ayrim qismlar yoddan chiqadi.
Diqqat chalgʻiganda ishning maqsadi, joriy bosqichi va keyingi harakat yoddan chiqadi
Ish davomida “nima uchun”, “qayergacha bajarildi” va “keyin nima qilinadi” degan maʼlumotlar yodda saqlanadi.
Bildirishnoma, tovush, koʻzga tashlangan boshqa vazifa yoki xayolga kelgan fikrga diqqat koʻchsa, avvalgi ish holatini saqlash jarayoni vaqtincha uziladi. Boshqa ish tugab, avvalgisiga qaytilganda maqsad yoki oraliq natija darhol esga tushmasa, ekran yoki hujjatni qayta koʻrib, “nima qilayotgan edim?” degan joydan ish holatini tiklashga toʻgʻri keladi.
Shu sababli ADHDdagi diqqat tarqoqligi nafaqat diqqat uzilgan vaqtni, balki har safar uzilganda qayta davom ettirish uchun ketadigan vaqt va kuchni ham oshiradi. Masalan, qisqa xabarga javob bergach avvalgi hujjatni qayta-qayta oʻqish yoki boshqa varaqni ochib, dastlabki ishga qaytmaslik mumkin.
ADHDdagi “unutuvchanlik” nimaning va qaysi vaqtda yoddan chiqishiga qarab uch turga ajratiladi.
| Yoddan chiqadigan narsa | Koʻp uchraydigan vaziyat | Nima yuz beradi |
|---|---|---|
| Hozirgina olingan maʼlumot | Bir nechta koʻrsatma, suhbat, xayolda hisoblash | Gapning keyingi qismini tinglash yoki javobni oʻylash kabi boshqa jarayon paytida oldingi shartni saqlab boʻlmaydi |
| Boʻlingan ishning maqsadi | Bildirishnomaga javob berish, boshqa ish, bir nechta vazifa | Avvalgi maqsad, tugallangan joy va keyingi qadam ishga qaytilganda tiklanmaydi |
| Kelajakdagi reja | Olib ketiladigan narsa, bogʻlanish, topshirish, uchrashuv | “Keyin bajarish” niyati kerakli vaqt yoki joyda esga tushmaydi |
Kelajakdagi rejada niyatni kerakli paytda eslashga xizmat qiladigan istiqbol xotirasi ham qatnashadi. ADHDdagi unutuvchanlikni faqat bitta WMI balli bilan izohlamasdan, nima va qaysi paytda yoddan chiqayotganini ajratish kerak. Shunda kerakli usul aniq boʻladi.
Maʼlumot yoddan chiqsa ham ishga qaytish uchun uni kerakli joyda saqlash
Asosiy usul — maʼlumot yoddan chiqsa ham, uni muhitdan tiklash imkonini yaratish. Nafaqat rejalar, balki ishni qayta davom ettirishga kerak boʻlgan maʼlumotlar ham xayoldan tashqarida saqlanadi.
| Yuk paydo boʻladigan vaziyat | Maʼlumotni xayoldan tashqarida saqlash usuli |
|---|---|
| Bir nechta ogʻzaki koʻrsatma | Vazifa, shart va muddatni yozma shaklda ham olish, ularni bittadan bajariladigan qismlarga ajratish |
| Ish paytida boʻlinish | Boshqa ishga oʻtishdan oldin “maqsad, tugallangan joy, keyingi qadam”ni bir qator qilib yozish |
| Keyin bajariladigan reja | Ishni bajarish mumkin boʻlgan vaqt va joyda bildirishnoma qoʻyib, “hujjatni yuborish” kabi bitta harakatni yozish |
| Olib ketiladigan narsa | Doimiy joy belgilab, uni chiqishda oʻtiladigan joyga qoʻyish |
| Bir nechta ish | Ishlar roʻyxatini bitta joyda saqlab, bajarilayotgan, kutilayotgan va tugallangan ishlarni koʻrinadigan qilib ajratish |
Masalan, qaydda faqat “narx taklifi” deb yozilsa, ishga qaytganda mazmunni yana bir bor tuzish kerak. “Narx taklifining miqdor ustuni toʻldirildi. Keyin narxlar jadvalidagi 3-qator koʻchiriladi” deb qoldirilsa, shu bir jumla yordamida ishni davom ettirish mumkin.
Qaydlar yoki ilovalar koʻpaygan sari “qayerga qarash kerakligini” eslash yuki oshadi. Rejalar kalendarda, ishlar bitta roʻyxatda, olib ketiladigan narsalar doimiy joyda saqlansa, qaytiladigan joylar kam va oʻzgarmas boʻladi, tashqi qaydlarni topish osonlashadi.
Maʼlumotni tashqarida qayd etishdan maqsad ishchi xotiraning oʻzini kuchaytirish emas. Saqlanishi kerak boʻlgan maʼlumot miqdori kamayadi, yoddan chiqsa ham maqsad va qaysi bosqichdaligi muhitdan tiklanadi. Faqat ADHDga xos boʻlmagan usullar va ishchi xotira mashqlarining taʼsiri ishchi xotira past boʻlganda kuzatiladigan xususiyatlar va usullar, boshlash, boʻlinish, qayta davom ettirish va yakunlash bosqichlari esa tushunsa ham ish nega oldinga siljimaydi? maqolasida yoritilgan.