Wysoka zdolność i trudność mogą wzajemnie się ukrywać
2E jest skrótem od „twice exceptional”. Określa osobę, która łączy wysoką zdolność intelektualną, talent w określonej dziedzinie lub twórczość z ADHD, autyzmem, specyficzną trudnością w uczeniu się albo inną trwałą potrzebą wsparcia. To pojęcie edukacyjne i psychologiczne, a nie osobna diagnoza medyczna.
Jedna z szeroko stosowanych definicji 2E nie ogranicza wysokiej zdolności do bardzo wysokiego całkowitego IQ. Obejmuje także wybitne możliwości w matematyce, naukach, sztuce i innych dziedzinach. Obie strony profilu łatwo przeoczyć, ponieważ działają jednocześnie.
| Sposób przeoczenia | Co faktycznie się dzieje |
|---|---|
| wysoka zdolność ukrywa trudność | rozumowanie, słownictwo, wiedza lub ogromny wysiłek utrzymują oceny powyżej średniej, więc problem z czytaniem, uwagą albo wykonaniem pozostaje niewidoczny |
| trudność ukrywa wysoką zdolność | pisanie, tempo, organizacja lub oddawanie prac obniżają wynik, a rozumienie i talent są oceniane równie nisko |
| obie strony się uśredniają | wysoki i niski obszar dają przeciętny ogólny wynik, który nie prowadzi ani do rozwijania talentu, ani do wsparcia |
Trudny problem może być łatwiejszy niż codzienne funkcjonowanie
W szkole uczeń może rozwiązywać najtrudniejsze zadania, ale nie oddawać pracy domowej, albo rozumieć materiał i tracić punkty w teście wymagającym długiego pisania. W pracy ktoś może tworzyć znakomitą analizę lub projekt, a jednocześnie nie kończyć zadań z powodu trudności w zarządzaniu kilkoma terminami, wykonywaniu rutynowych wpisów i koordynacji.
Same wysokie oceny lub dobry wynik zawodowy nie pokazują, ile dodatkowego czasu osoba potrzebuje, jak bardzo bez wsparcia pogarsza się wykonywanie zadań ani jak duża jest różnica między rozumieniem a czytaniem, pisaniem czy ukończeniem zadania. Zdolność do zrozumienia trudnego materiału i stabilne działanie w zmiennym środowisku nie są tym samym.
Takie doświadczenie u dorosłych rozwijamy w artykule Wysokie IQ, a mimo to trudności w pracy.
2E nie ma jednego profilu IQ ani progu 130
Nie istnieje wspólny dla 2E układ wyników WAIS lub WISC ani uniwersalna zasada „FSIQ co najmniej 130”. Wysokie rozumienie słowne lub rozumowanie przy niższej pamięci roboczej lub szybkości to tylko jeden z możliwych profili. Talent może dotyczyć określonej dziedziny, a duże różnice między zdolnościami mogą obniżyć całkowite IQ poniżej poziomu sugerowanego przez najmocniejszy obszar.
Ocena łączy kilka rodzajów informacji:
- IQ, wyniki dziedzinowe, osiągnięcia lub prace pokazujące wysoką zdolność
- trwałe trudności w czytaniu, pisaniu, nauce, wykonywaniu zadań albo funkcjonowaniu adaptacyjnym
- historię rozwoju, edukacji i pracy oraz różnicę między działaniem ze wsparciem a działaniem bez niego
W obecnym WAIS-R(PL) różnicę można zauważyć w trzech wynikach IQ, trzech czynnikach i podtestach. Nowsze skale ujmują podobną analizę w ramie GAI i CPI, która oddziela rozumienie od pamięci roboczej oraz szybkości. Osobno opisujemy profile grupowe związane z ADHD i autyzmem.
Sednem 2E nie jest sama różnica punktów, lecz jednoczesna obecność wysokiej zdolności i trudności, która utrudnia jej pełne wykorzystanie.
Zapewnij jednocześnie ambitne zadanie i wsparcie trudnego etapu
Nie trzeba czekać, aż słabsza umiejętność osiągnie poziom mocnej strony. Rozwój talentu i wsparcie w obszarze trudności powinny odbywać się równocześnie.
| Trudny etap | Połączenie wyzwania i wsparcia |
|---|---|
| czytanie, pisanie i odpowiedź | zapewnić dostęp do ambitnej treści przez syntezę mowy, nagranie, klawiaturę lub dyktowanie, a potrzebną umiejętność ćwiczyć osobno |
| utrzymanie i wykonanie | zapisać instrukcję, kolejność, priorytet, terminy pośrednie i kryterium ukończenia |
| działanie w limicie czasu | wydłużyć czas i ograniczyć liczbę powtórzeń już opanowanej czynności, nie obniżając poziomu problemu |
| zmiana i środowisko sensoryczne | jasno zapowiedzieć zmianę, rolę i niepisane reguły oraz zapewnić warunki do skupienia |
Udogodnienie nie wyklucza rozwijania umiejętności. Uczeń lub pracownik może korzystać ze wsparcia i jednocześnie ćwiczyć czytanie, pisanie czy organizację. Nauka na zaawansowanym poziomie, twórczość i odpowiedzialna rola nie powinny czekać, aż wszystkie wyniki staną się równe.
Celem nie jest wyrównanie całego profilu. Celem jest podejmowanie zadań dopasowanych do wysokich zdolności oraz zapewnienie możliwości kontynuowania nauki, pracy i życia mimo trwałej trudności.