Алдымен есептің нұсқасын, тілін және нормативтік тобын анықтаңыз
WAIS атауының өзі есептегі ұпай құрылымын білдірмейді. Есептен толық нұсқа атауын, тест өткізілген тілді және ұпай салыстырылған нормативтік топты табыңыз. Қашықтан өткізу, аудармашы қолдану немесе стандартты тәртіптен кез келген ауытқу болса, ол да нәтижені түсіндіру кезінде ескерілуі керек.
Ескі нұсқалардағы вербалды IQ (VIQ) мен әрекеттік IQ (PIQ) көрсеткіштерін, WAIS-IV-тегі төрт индексті және WAIS-5-тегі бес индексті бір-біріне механикалық түрде айналдыруға болмайды. Тестті басқа тілге бейімдеу де жай аударма емес: Халықаралық тест комиссиясы тапсырманың мазмұны, өткізу тәртібі және ұпайды түсіндіру жаңа тіл мен мәдениетте баламалы екенін дәлелдеуді талап етеді.
FSIQ-ті процентиль және сенім аралығымен бірге оқыңыз
Толық шкалалық IQ (FSIQ) — нұсқаның негізгі субтесттерін біріктіріп, жалпы когнитивтік деңгейді бағалайтын құрама ұпай. FSIQ және индекс ұпайлары әдетте орташа мәні 100, стандартты ауытқуы 15 болатын шкалада беріледі. FSIQ адамның құндылығы немесе барлық жағдайда өзгермейтін дәл сан емес.
Процентиль сіздің ұпайыңыздың есепте қолданылған нормативтік топтағы орнын көрсетеді. Мысалы, 75-процентиль сол нормативтік топтың шамамен 75%-ы бұдан төмен, 25%-ы бұдан жоғары нәтиже алғанын білдіреді. Егер есеп АҚШ не Ұлыбритания нормасына сүйенсе, бұл санды Қазақстан халқы ішіндегі процентиль деп атауға болмайды.
Сенім аралығы өлшеу қатесін ескере отырып, нәтиженің қандай ұпайлар ауқымында болуы ықтимал екенін көрсетеді. Сондықтан негізгі қорытындыны FSIQ-тің бір санына емес, оның сенім аралығына және сала ұпайларына сүйеніп жасаңыз. Салалар арасында үлкен айырма болуы FSIQ-ті автоматты түрде «жарамсыз» етпейді; қай нәтиже жалпы ұпайды жоғарылатып немесе төмендетіп тұрғанын маманның түсіндірмесімен бірге қарау қажет.
Сала ұпайларын WAIS нұсқасына қарай ажыратыңыз
| Нұсқа | Сала ұпайлары | Нені сипаттайды |
|---|---|---|
| Ескі құрылым | Вербалды IQ (VIQ), әрекеттік IQ (PIQ) | Тілдік тапсырмалар мен әрекеттік-көрнекі тапсырмалардағы жалпы нәтижені екі бөлікке бөледі |
| WAIS-IV US | VCI, PRI, WMI, PSI | Тілдік түсіну, перцептивтік пайымдау, жұмыс жады және өңдеу жылдамдығы |
| WAIS-5 US | VCI, VSI, FRI, WMI, PSI | Тілдік түсіну, кеңістіктік-көру, сұйық пайымдау, жұмыс жады және өңдеу жылдамдығы |
WAIS-IV-тегі тілдік түсіну индексі (VCI) сөз мағынасы, меңгерілген білім және тіл арқылы пайымдауды; перцептивтік пайымдау индексі (PRI) пішін мен орналасуды талдау және жаңа заңдылықты табуды біріктіреді. Жұмыс жады индексі (WMI) ақпаратты қысқа уақыт сақтап, ойлау барысында қолдануды, ал өңдеу жылдамдығы индексі (PSI) қарапайым көрнекі ақпаратты белгіленген уақытта тез әрі дәл іздеу мен салыстыруды сипаттайды.
WAIS-5-те PRI екі бөлек көрсеткішке бөлінген: кеңістіктік-көру индексі (VSI) пішіндер мен олардың кеңістіктегі қатынастарын өңдеуге, сұйық пайымдау индексі (FRI) бұрыннан дайын шешімі жоқ тапсырмада жаңа заңдылықты табуға бағытталған. Ұпайдың жоғары не төмен болуы қабілеттің бар-жоғын немесе белгілі бір кәсіпке жарамдылықты өздігінен анықтамайды. Нұсқа өзгерістерінің толық салыстыруы WAIS-IV пен WAIS-5 айырмашылығы мақаласында берілген.
Субтесттер мен тест кезіндегі әрекеттер айырманың себептерін нақтылайды
Сала индексі бірнеше тапсырманың нәтижесін біріктіреді, ал субтесттер сол айырманың қандай талап кезінде байқалғанын дәлірек көрсетеді. Субтесттің шкалалық ұпайы әдетте орташа мәні 10, стандартты ауытқуы 3 болатын шкалада беріледі. Субтест ұпайын орташа мәні 100 болатын FSIQ немесе индекс ұпайымен бір шкаладағы сандар ретінде тікелей салыстырмаңыз.
Мысалы, PSI құрамындағы бір тапсырмада адам таңбаларды іздеп салыстырады, екіншісінде үлгіге сай таңбаларды қолмен жазады. Екінші нәтиже ғана төменірек болса, айырма жалпы өңдеу жылдамдығынан гөрі жазу қимылы, көзді үлгі мен жауап орны арасында ауыстыру немесе жұмысты белгіленген уақытта аяқтау талабымен байланысты болуы мүмкін.
WMI нәтижесін оқығанда да ауызша берілген ақпаратты қанша уақыт есте сақтағаны, ретімен қайталауы және аралық нәтижені жоғалтпай қолдануы қаралады. Маман жауапқа дейінгі кідірісті, түзетуді, нұсқауды қайталау қажеттігін және уақыт біткендегі әрекетті бақылайды. Бір субтесттің төмен ұпайынан тұрақты қасиет туралы қорытынды жасамай, ұқсас жағдай тест кезінде және күнделікті өмірде қайталана ма — соны тексеріңіз.
GAI, CPI және басқа қосымша ұпайларды есепте көрсетілсе ғана қараңыз
WAIS-IV үлгісіндегі есепте GAI негізінен VCI мен PRI нәтижелерін, ал CPI WMI мен PSI нәтижелерін біріктіретін қосымша ұпай ретінде берілуі мүмкін. GAI білім мен пайымдау тапсырмаларындағы нәтижені, CPI ақпаратты ойда ұстап пайдалану мен белгіленген уақытта өңдеу тапсырмаларындағы нәтижені түсінуге көмектеседі.
Бұл ұпайлар әр есепте міндетті түрде болмайды және FSIQ-тен бір санды алып тастау арқылы есептелмейді. WAIS-5-те GAI және басқа қосымша индекстер болғанымен, бірдей қысқартылған атаудың құрамы мен қолдану шарты сол нұсқаның нұсқаулығына сай оқылады. GAI > CPI сияқты айырма ADHD/СДВГ, АСБ немесе дарындылық диагнозын қоймайды.
Ұпайларды күнделікті жағдайлармен байланыстырыңыз
Нәтижені «қабілеті жоғары» және «қабілеті төмен» деген екі белгіге қысқартпаңыз. Оның орнына қай жағдайда қабілетіңізді оңай көрсете алатыныңызды және қандай тапсырмада қосымша уақыт, жазбаша тірек немесе жұмысты бөлу қажет болатынын анықтаңыз.
Мысалы, тілдік түсіну мен пайымдау ұпайлары жоғарырақ, өңдеу жылдамдығы салыстырмалы түрде төменірек болса, күрделі талапты түсіндіру оңай болғанымен, қысқа уақытта көп деректі қолмен салыстыру және енгізу көбірек күш талап етуі мүмкін. Жұмыс жады салыстырмалы түрде төменірек болса, бірнеше ауызша қадамды бірден есте сақтағаннан гөрі оларды жазып, бір-бірден орындау тұрақтырақ нәтиже береді.
Есептегі айырма, тест кезіндегі әрекет және жұмыста, оқуда не тұрмыста қайталанатын жағдай бір-біріне сәйкес келгенде ғана практикалық қорытынды нақтыланады. Мұны когнитивтік профильді күнделікті өмірде қолдану мақаласындағы нақты тәсілдермен жалғастыра аласыз.
Нәтижені түсіндіру кезінде бес мәселені нақтылаңыз
- Есептің негізгі қорытындысы қандай және FSIQ-тің сенім аралығы қай мәндерді қамтиды?
- Қай сала немесе субтест айырмасы өлшеу қатесінен үлкен, ал осындай айырма нормативтік топта қаншалықты жиі кездеседі?
- Тест тілі, қолданылған норма, қашықтан өткізу немесе аудармашы нәтиженің түсіндірілуіне қалай әсер етті?
- Тест кезінде байқалған қай әрекет күнделікті өмірдегі нақты жағдайлармен сәйкес келеді?
- Есеп сіз жоспарлаған медициналық бағалау, қолдау немесе ұйымға ұсыну мақсатына жарай ма және оған қандай құжат беріледі?
Осы сұрақтарға берілген жауап FSIQ-ті жеке сан ретінде қабылдамай, есептің қай қорытындысын күнделікті шешімге қолдануға болатынын ажыратады.