WAIS-5-те бес негізгі индекс бар, ал FSIQ жеті субтесттен есептеледі
WAIS-5-те негізгі индекстер саны төрттен беске өсті, визуалды жұмыс жады тапсырмалары кеңейді, толық шкалалық IQ (FSIQ) 10 емес, 7 субтесттен есептелетін болды, ал оны алуға кететін шамамен уақыт 70 минуттан 45 минутқа қысқарды.
АҚШ-қа арналған WAIS-IV пен WAIS-5 нұсқаларын салыстырғанда мына айырмашылықтар көрінеді. Осы сипаттамаларды Қазақстанда өткізілетін кез келген WAIS немесе тест Векслера бағалауына автоматты түрде қолдануға болмайды: мұнда қай нұсқа, тіл және нормативтік топ қолданылғаны бөлек анықталады.
Индекстер, FSIQ, уақыт және нормалар өзгерді
| Салыстыру | WAIS-IV US | WAIS-5 US |
|---|---|---|
| Шыққан жылы | 2008 | 2024 |
| Негізгі индекстер | 4: VCI, PRI, WMI, PSI | 5: VCI, VSI, FRI, WMI, PSI |
| FSIQ құрамы | 10 негізгі субтест | 7 субтест |
| FSIQ алуға кететін шамамен уақыт | 70 минут | 45 минут |
| Қосымша индекстер | Нұсқаның өз құрылымы қолданылады | 15 қосымша индекс |
| Норма | WAIS-IV US-тың өз нормативтік іріктемесі | WAIS-5 US-тың жаңа нормативтік іріктемесі |
Ең үлкен құрылымдық өзгеріс — WAIS-IV-тегі перцептивтік пайымдау индексінің (PRI) WAIS-5-те кеңістіктік-көру индексі (VSI) және сұйық пайымдау индексі (FRI) болып бөлінуі. VSI пішіндер мен олардың кеңістіктегі орналасуын талдауды, ал FRI бұрыннан дайын шешімі жоқ тапсырмаларда қатынас пен сандық заңдылықты анықтауды бөлек көрсетеді.
WAIS-IV-те текшелерден өрнек құрау, матрицалық пайымдау және көрнекі пазлдар бір PRI құрамына кіреді. WAIS-5-те текшелерден өрнек құрау мен көрнекі пазлдар VSI-ге, ал матрицалық пайымдау мен таразы FRI-ге кіреді. Сондықтан кеңістіктік-көру мен сұйық пайымдау арасындағы айырма енді екі негізгі индекс арқылы тікелей көрінеді.
Жұмыс жады да тек есту арқылы берілген сандармен шектелмей, визуалды және кеңістіктік ақпаратты қысқа уақыт есте сақтап, өзгертіп қолданатын қосымша тапсырмалармен толықты. Әр нұсқаның ұпайы өз нормативтік іріктемесімен есептелетіндіктен, WAIS-IV ұпайын WAIS-5 ұпайына тікелей айналдыруға болмайды.
Жаңа субтесттер қосылып, бұрынғыларының рөлі өзгерді
WAIS-5-ке бес жаңа субтест қосылды:
| Жаңа субтест | Негізгі әрекет |
|---|---|
| Жалғаспалы сандарды қайталау (Running Digits) | Есту арқылы берілген сандар қатарын есте сақтау |
| Жиындар арасындағы қатынас (Set Relations) | Бірнеше шарттың арасындағы логикалық байланысты табу |
| Сан мөлшерін атау жылдамдығы (Naming Speed Quantity) | Көрсетілген сан мөлшерін жылдам атау |
| Кеңістіктік қосу (Spatial Addition) | Кеңістіктік-көру ақпаратын есте сақтап, біріктіру |
| Таңбалар қатары (Symbol Span) | Пішіндер мен олардың орнын уақытша есте сақтау |
Қайта құру тек жаңа тапсырма қосудан тұрмайды. WAIS-IV-тегі сандарды қайталау тапсырмасы WAIS-5-те сандарды реттеу (Digit Sequencing), тура қайталау (Digits Forward) және кері қайталау (Digits Backward) субтесттеріне бөлінген. Сандарды реттеу негізгі WMI мен FSIQ-ке кіреді, ал тура және кері қайталау қосымша субтест ретінде қолданылады.
Жалпы білім мен арифметика қосымша субтестке ауысты. Көрнекі пазлдар мен таңба іздеу FSIQ құрамынан шыққанымен, тесттен жойылған жоқ: олар VSI және PSI негізгі субтесттері болып қалды. Суретті толықтыру мен суреттерді сызып тастау алынып тасталды.
Негізгі және қосымша субтесттердің бәрі әр адамға өткізілмейді. Олар бағалаудың мақсаты мен қажетті ұпайларға қарай таңдалады; қосымша индекстер де әр есепте міндетті түрде берілмейді.
Есептегі VIQ, PRI немесе VSI/FRI атауы нұсқаны көрсетеді
Бұрынғы нұсқаның есебінде вербалды IQ (VIQ) мен әрекеттік IQ (PIQ), WAIS-IV есебінде перцептивтік пайымдау (PRI), ал WAIS-5 есебінде кеңістіктік-көру (VSI) және сұйық пайымдау (FRI) көрсетілуі мүмкін. Осы атаулар есептің қай құрылымға жататынын ажыратуға көмектеседі.
Бірақ ұқсас атау ұпайлардың бірдей екенін білдірмейді. WAIS-IV-тегі PRI-ді WAIS-5-тегі VSI немесе FRI-ге механикалық түрде айналдырмаңыз. Екі нұсқада атауы сақталған субтесттің мазмұны, өткізу немесе бағалау ережесі де өзгеруі мүмкін. Қолыңыздағы есепті оның нұсқасына сай ретпен оқыңыз.
US және UK шығарылымы Қазақстанда жергілікті қолжетімділікті білдірмейді
WAIS-5 US 2024 жылы шықты. WAIS-5 UK қағаз жинағы мен оның бөліктері 2026 жылғы 14 тамыздан қолжетімді болды. Q-global нұсқасының шығуы 2026 жылғы 24 қыркүйекке, ал Q-interactive нұсқасы 2026 жылғы 12 қарашаға жоспарланған.
Қазақстаннан ағылшын тіліндегі UK бағалау құралдарына тапсырыс Pearson-ның Ұлыбританиядағы бөліміне бағытталады, ал WAIS-5 UK кәсіби біліктілігі тексерілетін Level C құралы. Бұл маманға арналған сатып алу жолы Қазақстанда жалпы жұрт WAIS-5-ке жазыла алатынын, қазақша немесе орысша бейімдеу, жергілікті норма не нақты бағалау қызметі бар екенін білдірмейді.
Тестті аудару ғана жеткіліксіз: тапсырмалар, өткізу тәртібі және ұпайды түсіндіру жаңа тіл мен мәдениетте баламалы болуы керек (тестті бейімдеу қағидалары). Ағылшын тілін білу де UK нормасын Қазақстан халқына арналған нормаға айналдырмайды.
Қай нұсқаны таңдау керегін оның жаңалығына қарап емес, бағалау мақсатына, тест тіліне, нормативтік топқа, маманның сол нұсқаны жүргізуге біліктілігіне және есепті қабылдайтын ұйымның талабына қарай шешіңіз. US және UK нұсқаларының шығу күндері Қазақстанға арналған нұсқаның шығу мерзімін білдірмейді.