Những biểu hiện thường gặp khi hiểu ngôn ngữ thấp
Những tình huống đặc biệt dễ khiến bạn tốn sức là khi thuật ngữ chưa biết, tiền đề bị lược bỏ và lời giải thích trừu tượng cùng xuất hiện.
- Cần thời gian để liên hệ thuật ngữ chuyên môn mới nghe với những từ hoặc trải nghiệm đã biết
- Hiểu được nhiều ví dụ cụ thể nhưng khó tóm tắt ngắn gọn nguyên tắc chung
- Nắm được nghĩa gần đúng của từ nhưng khó giải thích định nghĩa hoặc sự khác biệt với từ gần nghĩa
- Khó nối mạch lời giải thích khi người nói mặc định rằng bạn đã có kiến thức nền và lược bỏ những thông tin cần thiết
- Cần thời gian để sắp xếp điều đang nghĩ theo thứ tự và cách diễn đạt mà người nghe có thể hiểu
Với chủ đề quen thuộc hoặc lĩnh vực đã có nhiều kinh nghiệm, từ ngữ và kiến thức nền đã được tích lũy nên khó khăn có thể không rõ. Khi vừa nhận nhiệm vụ ở bộ phận mới, chuyển sang ngành mới hoặc lần đầu học một lĩnh vực, bạn phải tiếp thu thuật ngữ và kiến thức nền cùng lúc nên mức độ vất vả tăng đột ngột.
Bạn vẫn có thể hiểu ngay khi nhìn hình hoặc vật thật, giải thích được nếu có thêm thời gian, hoặc phán đoán đúng khi bắt đầu từ ví dụ cụ thể. Phần khó nằm ở việc tiếp nhận, tóm lược và trả lời chỉ bằng ngôn ngữ, hơn là ở chính nội dung đó.
Điểm hiểu ngôn ngữ trong WAIS thể hiện điều gì?
Chỉ số Hiểu ngôn ngữ (VCI) của WAIS-IV được tính từ Tìm sự tương đồng (Similarities), Từ vựng (Vocabulary) và Thông tin (Information). Điểm số thể hiện kết quả ở các nhiệm vụ dùng ngôn ngữ và kiến thức đã học để sắp xếp ý nghĩa, làm rõ quan hệ và diễn đạt câu trả lời. Trí tuệ kết tinh (Gc) cũng đề cập một nhóm năng lực gần với nội dung này.
Hiểu ngôn ngữ thấp có thể là thấp hơn chuẩn của người cùng tuổi, hoặc điểm vẫn trong mức trung bình nhưng thấp hơn các năng lực khác của chính người đó. Ở trường hợp thứ hai, người đó có thể thể hiện năng lực cao khi dùng hình hoặc vật thật, nhưng hiểu và giải thích chỉ bằng lời lại là điểm yếu trong hồ sơ của mình. Cấu trúc từng chỉ số và cách đọc điểm được trình bày trong bài Các chỉ số WAIS.
VCI không phải điểm tổng hợp cho toàn bộ khả năng giao tiếp. Nếu quên một phần nội dung giữa một chỉ dẫn dài, cần xem yêu cầu đối với trí nhớ làm việc; nếu bản thân việc đọc văn bản đã khó, cần xem khả năng đọc và những yêu cầu khác liên quan.
Làm rõ thông tin nền và hình thức hoàn thành
Cách hỗ trợ không chỉ là dùng từ đơn giản hơn. Cần làm rõ phải làm gì và đạt đến mức nào thì được coi là hoàn thành.
| Tình huống dễ gặp khó khăn | Cách giúp dễ hiểu hơn |
|---|---|
| Được yêu cầu “tổng hợp cho ổn, càng sớm càng tốt” | Xác nhận thời hạn, định dạng, độ dài và một bản hoàn chỉnh làm mẫu |
| Phải đọc quy định có nhiều thuật ngữ để biết mình cần làm gì | Trích riêng các bước cần làm và ghi nghĩa của thuật ngữ bên cạnh |
| Lần đầu học một công việc nhưng chỉ được hướng dẫn bằng lời | Nhờ người hướng dẫn làm mẫu một lần và xem trước trạng thái hoàn thành |
| Học khái niệm mới chỉ bằng cách đọc định nghĩa | Xem ví dụ cụ thể rồi xác định phần nào trong ví dụ phù hợp với định nghĩa |
Chỉ dẫn dài bằng lời còn đòi hỏi bạn phải nhớ những gì đã hiểu. Ghi các điều kiện quan trọng thành một bảng hướng dẫn ngắn sẽ giúp tránh phải hỏi lại từ đầu nhiều lần.
Người trưởng thành vẫn có thể tiếp tục mở rộng vốn từ và kiến thức nền. Khi học từ mới, hãy gắn từ với tình huống sử dụng thực tế, thay vì chỉ nhớ một định nghĩa ngắn. Sau đó, thử nhớ lại và sử dụng từ để tăng số từ mà bạn vừa hiểu vừa dùng được.
Bắt đầu việc hiểu và giải thích từ năng lực mạnh
Bạn không nhất thiết phải hiểu và giải thích chỉ bằng lời. Nếu xử lý thị giác-không gian là thế mạnh, hãy chuyển trình tự thành lưu đồ, đặt bản hoàn chỉnh làm mẫu cạnh phần đang làm hoặc đưa các khái niệm gần nhau vào bảng so sánh. Những cách này giúp bạn nhìn thấy mối quan hệ.
Nếu suy luận linh hoạt là thế mạnh, so sánh nhiều ví dụ và phản ví dụ cụ thể để tìm quy luật chung, rồi mới quay lại cách diễn đạt bằng lời, sẽ dễ hiểu hơn việc đọc đi đọc lại định nghĩa trừu tượng.
Khi tự giải thích, bạn cũng có thể sắp xếp suy nghĩ bằng hình hoặc bố cục trước khi viết thành câu, hoặc đưa báo cáo vào cấu trúc cố định “kết luận, lý do, việc sẽ làm tiếp theo”.
Làm rõ thông tin nền, hình thức hoàn thành và tiêu chí quyết định, đồng thời bắt đầu từ dạng thông tin phù hợp với thế mạnh, sẽ giúp bạn tiếp cận cả những nội dung khó hiểu nếu chỉ dùng lời. Bên cạnh khó khăn về hiểu ngôn ngữ, điều cần xem là cách nào giúp bạn hiểu được và phát huy năng lực. Bài Ưu thế ngôn ngữ và phi ngôn ngữ trình bày sự khác nhau về dạng thông tin phù hợp; bài Cách đọc hồ sơ nhận thức giải thích cách tìm biện pháp hỗ trợ từ tổ hợp năng lực.