ਚਤੁਰਾਈ ਦਾ ਕਾਰੀਗਰ ਔਖੀ ਜਾਪਦੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਪਲ ਵਿੱਚ ‘ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹੋ ਗੱਲ ਹੈ’ ਵਜੋਂ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾ ਕੇ ਸਮਝਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਚਰਚਾ ਅਮੂਰਤ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਫੈਲ ਰਹੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕਾਗਜ਼ ਉੱਤੇ ਕੁਝ ਚੌਕੋਰ ਅਤੇ ਤੀਰ ਖਿੱਚ ਕੇ ‘ਇਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਅਟਕਦਾ ਹੈ’ ਦਿਖਾਉਣ ਨਾਲ ਮਾਹੌਲ ਇੱਕਦਮ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਡੂੰਘਾ ਡੁੱਬ ਕੇ ਸੋਚਣ ਨਾਲੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਦੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਉਲਟ ਕੇ ਹੋਰ ਨਜ਼ਰੀਆ ਦੇਣਾ ਵਧੇਰੇ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ।
ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਾਧਨ ਚਿੱਤਰ, ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਵਿਵਸਥਾ ਹਨ। ਨਕਸ਼ਾ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਵਿਵਸਥਾ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਮਰੇ ਦੇ ਲੇਆਉਟ ਅਤੇ ਫਰਨੀਚਰ ਦੀ ਥਾਂ ਵੱਲ ਨਜ਼ਰ ਆਪ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਾਣਕਾਰੀ-ਪੱਤਰ ਬਣਾਉਣ ਵੇਲੇ ਲਿਖਤ ਨਾਲੋਂ ਵਿਵਸਥਾ ਤੇ ਚਿੱਤਰ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੇ ਕੰਮ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਸਮੁੱਚੀਆਂ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਸੰਤੁਲਨ ਵੱਲ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਡੂੰਘਾ ਤੇ ਲੰਮਾ ਡਟਣ ਨਾਲੋਂ ਫੁਰਤੀ ਨਾਲ ਢੰਗ ਬਦਲ ਕੇ ਚਲਾਉਣਾ ਵਧੇਰੇ ਢੁਕਵਾਂ ਹੈ।
ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਅਮੂਰਤ ਚਰਚਾ ਉੱਤੇ ਡਟਣਾ ਪਵੇ ਤਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ। ‘ਵੇਖੋ ਤਾਂ ਸਮਝ ਆ ਜਾਵੇਗੀ’ ਵੱਧ ਵਰਤਣ ਕਾਰਨ ਵਿਆਖਿਆ ਮੰਗਣ ਉੱਤੇ ‘ਹੂੰ… ਬਸ ਕੁਝ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ’ ਵਾਂਗ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹੋਣਾ ਆਸਾਨ ਹੈ। ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗਤ ਕੰਮ ਫੁਰਤੀਲਾ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਨਾ ਨਿਖਾਰੋ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਹੋਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦਾ ਢੰਗ ਹੈ ‘ਚਤੁਰਾਈ ਨੂੰ ਚਤੁਰਾਈ ਹੀ ਰਹਿਣ ਦੇ ਕੇ ਹਲਕੇ ਅਤੇ ਸਮਝਣਯੋਗ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਣਾ’। ਭਾਰੀ ਵਿਆਖਿਆ-ਪੱਤਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਹੱਥ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਇੱਕ ਸਕੈਚ, ਕੁਝ ਕੱਚੀਆਂ ਸਲਾਈਡਾਂ ਜਾਂ ਸਮਾਰਟਫੋਨ ਨਾਲ ਖਿੱਚੇ ਨੋਟ—‘ਵੇਖ ਕੇ ਸਮਝ ਆਉਣ’ ਦੀ ਬਾਰੀਕੀ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਦਿਖਾਉਣ ਦੀ ਆਦਤ ਬਣੇ ਤਾਂ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਫੁਰਤੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਮੁੱਲ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਾਕਤਾਂ
ਚਰਚਾ ਅਤੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜਲਦੀ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਔਖੀ ਜਾਪਦੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ‘ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹੋ ਗੱਲ ਹੈ’ ਵਜੋਂ ਦਿਖਾਉਣਯੋਗ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੋੜ ਸਕਦੇ ਹੋ।
ਨਕਸ਼ੇ, ਲੇਆਉਟ, ਸਕ੍ਰੀਨ ਦੀ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਸਥਾਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ—ਵਿਵਸਥਾ ਚੰਗੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਸੋਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ‘ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖ ਕੇ’ ਤੈਅ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ।
ਡੂੰਘਾ ਡਟ ਵੀ ਸਕਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਕੰਮ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਝੁਕਾਅ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਸਥਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਢੰਗ ਬਦਲ ਕੇ ਕੰਮ ਚਲਾ ਸਕਦੇ ਹੋ।
ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ
ਸਿਰਫ਼ ਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਅਮੂਰਤ ਗੱਲ ਨਿਖਾਰਨ ਵੇਲੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ, ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ।
‘ਵੇਖੋ ਤਾਂ ਸਮਝ ਆ ਜਾਵੇਗੀ’ ਸੁਭਾਵਿਕ ਰਵੱਈਆ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਸਬੂਤ ਮੰਗਣ ਉੱਤੇ ‘ਬਸ ਇਵੇਂ’ ਜਾਂ ‘ਅਹਿਸਾਸ ਨਾਲ’ ਵਾਂਗ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹੋਣਾ ਆਸਾਨ ਹੈ।
ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗਤ ਕੰਮ ਫੁਰਤੀ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹੋ, ਪਰ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸਥਾਨਕ ਸਮੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਡੂੰਘਾ ਡਟਣ ਵੇਲੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗਤ ਡੂੰਘੀ ਸੋਚ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ।