ਸੱਚ ਦਾ ਜਾਸੂਸ ਜਵਾਬ ਸੁਣ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ‘ਕੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ?’ ਅਤੇ ‘ਕੀ ਹੋਰ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਵੀ ਇਹੋ ਹੈ?’ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਕੇ ਹੀ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਈ ਗੱਲ ਨੂੰ ਮਨ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਾਰ ਕੇ ਮਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਇੱਕੋ ਨਤੀਜਾ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਦੀ ਤਸੱਲੀ ਨਾਲ ਕੁਝ ਬੇਚੈਨੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਕਿਸਮ ਦਾ ਮੂਲ ਗੁਣ ਸੋਚਣ ਦੇ 2 ਸਾਧਨ ਰੱਖਣਾ ਹੈ: ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਤਰਕ ਦੇ ਕਦਮ ਸਮਝਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਅਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤਰਾਂ ਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਰਸਤਾ। ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵੱਲ ਝੁਕੇ ਬਿਨਾਂ ਸਥਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਆ-ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਸਮੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਅਟਕੇ ਤਾਂ ਦੂਜੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਔਖੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਡੋਲਦਾ।
ਕੀਮਤ ਵੀ ‘ਦੋਵਾਂ ਨਾਲ ਜਾਂਚਣ’ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਪੂਰੀ ਤਸੱਲੀ ਹੋਣ ਤੱਕ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਰੋਕ ਸਕਦਾ। ਜਿੱਥੇ 70 ਅੰਕ ਕਾਫ਼ੀ ਹੋਣ, ਉੱਥੇ ਵੀ ਖਟਕ ਰਹੇ ਤਾਂ ਜਾਂਚ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਬਸ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੋਰ’ ਜੁੜਦੇ-ਜੁੜਦੇ ਸਾਰਾ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੁਰੰਤ ਫ਼ੈਸਲਾ ਮੰਗਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ‘ਦੂਜੇ ਰਸਤੇ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਂਚ ਲੈਣ ਦਿਓ’ ਕਹਿਣ ਦਾ ਮਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦਾ ਢੰਗ ਹੈ ‘ਜਾਂਚਣ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੀ ਹੱਦ ਰੱਖਣਾ’। ਦੋਵਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਸਕਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹਥਿਆਰ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਥਾਂ ਚੱਕਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤੈਅ ਕਰੋ। ਜੇ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰੋਗੇ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡਾ ਸਹੀਪਣ ਕਿਸੇ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚੇਗਾ।
ਤਾਕਤਾਂ
ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਤਰਕ ਦੇ ਕਦਮ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤਰਾਂ ਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਰਸਤੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇੱਕ ਉੱਤੇ ਅਟਕਣ ਉੱਤੇ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧ ਸਕਦੇ ਹੋ।
ਸ਼ਬਦਾਂ ਅਤੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਇੱਕੋ ਨਤੀਜਾ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਮਿਲਾਉਣ ਨਾਲ ਮੰਨੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਦੀਆਂ ਛਾਲਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਰਸਤੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀਆਂ।
‘ਕੁਝ ਠੀਕ ਨਹੀਂ’ ਉੱਤੇ ਰੁਕਣ ਦੀ ਥਾਂ ਇਹ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸ ਸਕਦੇ ਹੋ ਕਿ ਠੀਕ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝ ਆਵੇ।
ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ
ਦੋਵਾਂ ਰਸਤਿਆਂ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਨਿਖਾਰ ਸਕਣ ਕਾਰਨ ਮੰਨਣਯੋਗ ਪੱਧਰ ਉੱਚਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ 70 ਅੰਕ ਕਾਫ਼ੀ ਹੋਣ, ਉੱਥੇ ਵੀ ਖਟਕ ਰਹਿਣ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਰੋਕ ਸਕਦੇ।
ਦੋਵਾਂ ਨਾਲ ਜਾਂਚ ਕੇ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਫ਼ੈਸਲੇ ਵਿੱਚ ਸਮਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਤੇਜ਼ੀ ਮੰਗੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੋਰ ਕਿਸਮਾਂ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸੋਚਣ ਦੇ ਦੋ ਢੰਗ ਇਕੱਠੇ ਚਲਾਉਣ ਕਾਰਨ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਇਕੱਠੇ ਕੰਮ ਵਧਣ ਜਾਂ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਜਾਰੀ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਆਖ਼ਰੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸਹੀਪਣ ਘਟਦਾ ਹੈ।