ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ-ਆਯਾਮੀ ਸੰਸਾਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਗੱਲਬਾਤ ਸੁਣਦਿਆਂ ਦੂਜੇ ਦੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਤੀਰ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ, ਹਿੱਸੇ ਘੁਮਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧ ਬਣਾਉਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਈ ਗੱਲ’ ਉਸ ਲਈ ‘ਵੇਖੀ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲੀ ਬਣਤਰ’ ਬਣ ਕੇ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸੋਚਣ ਦੇ ਸਾਧਨ ਚਿੱਤਰ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਹਨ। ਨਵੀਂ ਸਮੱਸਿਆ ਆਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਕਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਫੈਲਾ ਕੇ ਲੋੜੀਂਦੇ ਹਿੱਸੇ ਘੁਮਾਉਂਦਾ, ਵੱਡੇ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਬਦਲਦਾ ਹੋਇਆ ਜਵਾਬ ਲੱਭਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ‘ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਉਣ’ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ‘ਚਿੱਤਰ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ’ ਵਾਲਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਕਦਮ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸਣੇ ਔਖੇ ਹਨ।
ਕੀਮਤ ਇਸੇ ‘ਰੂਪ ਬਦਲਣ’ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ-ਆਯਾਮੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣ ਵੇਲੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਘਿਸ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ‘ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਪਰ ਸਮਝਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ’ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਫਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸ਼ਬਦ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਉਸ ਉੱਤੇ ਹਾਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ‘ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਵਾਂ ਤਾਂ ਸਮਝ ਆਵੇ, ਪਰ ਬੋਲਾਂ ਤਾਂ ਨਾ ਆਵੇ’ ਵਾਲਾ ਅਧੂਰੇਪਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਇਸ ਕਿਸਮ ਵਿੱਚ ਆਮ ਹੈ। ਸਮਝਾਉਣ ਦੀ ਬੇਬਸੀ ਕਾਰਨ ਕਈ ਵਾਰ ਇਹ ਵੀ ਸ਼ੱਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਕੀ ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਅਸਲ ਹੈ?’
ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦਾ ਢੰਗ ਹੈ ‘ਚਿੱਤਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਜੋੜਨਾ’। ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣਾ ਕੇ ਫਿਰ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਕੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਪਹਿਲਾਂ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਕੇ ਫਿਰ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਜੋੜਨ ਨਾਲ ਮਨ ਦੀ ਬਣਤਰ ਕਾਇਮ ਰੱਖ ਕੇ ਅੱਗੇ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਉਣ ਉੱਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਸਮਝ ਦੀ ਬਾਰੀਕੀ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਚੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਤਾਕਤਾਂ
ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੋਂ ਵੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ-ਆਯਾਮੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹੋ ਕਿ ਮੁੱਖ ਹਿੱਸਾ ਕੀ ਹੈ, ਰੁਕਾਵਟ ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਹਿੱਸੇ ਕਿਵੇਂ ਜੁੜੇ ਹਨ।
ਚੀਜ਼ਾਂ ਘੁਮਾਉਣਾ, ਵਿਵਸਥਾ ਬਦਲਣਾ ਅਤੇ ਹਾਲਤਾਂ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਇਸ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ‘ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਵੇਗਾ’ ਦਿਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਨਾ ਲਿਖੇ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਦੀਆਂ ਉਹ ਅਸੰਗਤੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਅਜੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਦਿਆਂ ਪਛਾਣ ਸਕਦੇ ਹੋ।
ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ
ਜੋ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਬਾਰੀਕੀ ਨਾਲ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਦੇ ਪੜਾਅ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਘਿਸ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਰੂਪ ਬਦਲਣ ਦਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਚੱਲਦਾ। ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਪੱਕੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਈ ਵਾਰ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹੋ।
ਮਨ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਚਲਾ ਕੇ ਨਤੀਜੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹੋ, ਇਸ ਲਈ ਬਾਹਰੋਂ ਇਹ ‘ਤਰਕ ਦੀ ਛਾਲ’ ਜਾਂ ‘ਅੰਦਾਜ਼ਾ’ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।