ସତ୍ୟର ଗୋଇନ୍ଦା ଉତ୍ତର ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ତୁରନ୍ତ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ‘ସତରେ ଏହା ଠିକ୍ କି?’, ‘ଅନ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ସମାନ କି?’ ଯାଞ୍ଚ କରି ଆଗକୁ ବଢ଼ନ୍ତି। ଶବ୍ଦରେ ବୁଝାଇଥିବା କଥାକୁ ମନର ଚିତ୍ରରେ ରୂପାନ୍ତର କରନ୍ତି, ଚିତ୍ରରେ ଦେଖାଇଥିବା କଥାକୁ ଶବ୍ଦରେ ଆଣନ୍ତି ଏବଂ ଉଭୟରୁ ସମାନ ନିଷ୍କର୍ଷ ଆସୁଛି କି ତୁଳନା କରନ୍ତି। କେବଳ ଗୋଟିଏ ଦିଗରୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ କାହିଁକି କେଜାଣି ଅସ୍ୱସ୍ତି ରହେ।
ଚିନ୍ତନ ପାଇଁ 2ଟି ଉପକରଣ ରଖିବା ଏହି ପ୍ରକାରର ମୂଳ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ। ଶବ୍ଦରେ ଯୁକ୍ତିର କ୍ରମ ଅନୁସରଣ କରିବାର ପଥ ଓ ମନରେ ଚିତ୍ର କିମ୍ବା କଳ୍ପନା ବଦଳାଇବାର ପଥ—କୌଣସି ଗୋଟିଏ ଦିଗକୁ ନ ଝୁକି ପରିସ୍ଥିତି ଅନୁସାରେ ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ ଯାଆସ କରିପାରନ୍ତି। ସମସ୍ୟା ଯେତେ ଜଟିଳ, ଗୋଟିଏ ପଥରେ ଅଟକିଲେ ଅନ୍ୟ ପଥରେ ରଖି ଆଗକୁ ବଢ଼ିପାରନ୍ତି। ତେଣୁ କଠିନ ପରିସ୍ଥିତିରେ ହିଁ ସହଜରେ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ।
ମୂଲ୍ୟ ମଧ୍ୟ ‘ଉଭୟ ଦିଗରୁ ଯାଞ୍ଚ କରିବା’ରୁ ଆସେ। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ନ ହେବା ଯାଏଁ କାମ ଅଟକାଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ। 70 ପଏଣ୍ଟ ଯଥେଷ୍ଟ ଥିବା ପରିସ୍ଥିତିରେ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ୱସ୍ତି ରହିଲେ ଯାଞ୍ଚ କରିଚାଲନ୍ତି। ‘ଆଉ ଅଳ୍ପ’ କହି କହି ସବୁ ସମୟ ଖର୍ଚ୍ଚ ହୁଏ। ତୁରନ୍ତ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଚାହିଁଲେ ‘ଅନ୍ୟ ପଥରେ ମଧ୍ୟ ଯାଞ୍ଚ କରିବାକୁ ଦିଅନ୍ତୁ’ କହିବାକୁ ଇଚ୍ଛା ହୁଏ ଏବଂ ଦ୍ରୁତ ବେଗର ପରିସ୍ଥିତିରେ ଧୀର ଲାଗନ୍ତି।
ଆଗକୁ ବଢ଼ିବାର ଉପାୟ ହେଉଛି ‘କେତେ ଥର ଯାଞ୍ଚ କରିବେ ତାହାର ସୀମା ରଖିବା’। ଉଭୟ ଦିଗରୁ ତୁଳନା କରିପାରିବା ଏହି ପ୍ରକାରର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଶକ୍ତି। ତେଣୁ ଏହାକୁ ଅଟକାଇବା ଅପେକ୍ଷା କେତେ ଥର କରିବେ ତାହା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରନ୍ତୁ। କାମ ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ନ ଦେଲେ ସେହି ସଠିକତା କାହା ପାଖରେ ପହଞ୍ଚିବ ନାହିଁ।
ଶକ୍ତି
ଶବ୍ଦରେ ଯୁକ୍ତିର କ୍ରମ ଅନୁସରଣ କରିବା ଓ ମନରେ ଚିତ୍ର କିମ୍ବା କଳ୍ପନା ବଦଳାଇବା—ଉଭୟ ପଥ ରଖୁଥିବାରୁ ଗୋଟିଏରେ ଅଟକିଲେ ଅନ୍ୟଟିରେ ରଖି ଆଗକୁ ବଢ଼ିପାରନ୍ତି।
ଶବ୍ଦ ଓ ମାନସିକ ଚିତ୍ର—ଉଭୟରୁ ସମାନ ନିଷ୍କର୍ଷ ଆସୁଛି କି ତୁଳନା କରନ୍ତି। ତେଣୁ କେବଳ ଗୋଟିଏ ପଥରେ ଧରାପଡ଼ୁନଥିବା ଆଧାରର ଅମେଳ ଓ ବ୍ୟାଖ୍ୟାର ଯୁକ୍ତି ଫାଙ୍କ ଉଠିଆସେ।
‘କାହିଁକି କେଜାଣି ଠିକ୍ ଲାଗୁନି’ରେ ଅଟକି ନ ଯାଇ କାହିଁକି ଠିକ୍ ଲାଗୁନାହିଁ ତାହାକୁ ଅନ୍ୟମାନେ ବୁଝିପାରିବା ଶବ୍ଦରେ ଆଣିପାରନ୍ତି।
ଦୁର୍ବଳତା
ଉଭୟ ପଥରେ ଶେଷ ଯାଏଁ ଯାଞ୍ଚ କରିପାରୁଥିବାରୁ ଗ୍ରହଣଯୋଗ୍ୟତାର ସ୍ତର ବଢ଼େ। 70 ପଏଣ୍ଟ ଯଥେଷ୍ଟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ୱସ୍ତି ରହିଲେ କାମ ଅଟକାଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଉଭୟ ପଥରେ ଯାଞ୍ଚ କରି କାମ ଆରମ୍ଭ କରୁଥିବାରୁ ନିଷ୍ପତ୍ତିରେ ସମୟ ଲାଗେ। ବେଗ ଆବଶ୍ୟକ ହେଉଥିବା ପରିସ୍ଥିତିରେ ଅନ୍ୟ ପ୍ରକାରଠାରୁ ପଛରେ ରହିବାକୁ ହୁଏ।
ଦୁଇଟି ଚିନ୍ତନ ପଥ ସମାନ୍ତରାଳ ଭାବେ ଚଳାଉଥିବାରୁ ମନରେ ଚାଲୁଥିବା ତଥ୍ୟର ପରିମାଣ ଅଧିକ ହୁଏ। ଏକାସାଙ୍ଗରେ କାମ ବଢ଼ିଲେ କିମ୍ବା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଚାଲିଲେ ଶେଷ ଭାଗରେ ସଠିକତା କମେ।