କଳ୍ପନାର ସ୍ଥପତିଙ୍କ ମନରେ ଏକ ତ୍ରିମାତ୍ରିକ ଜଗତ ରହେ। କଥାବାର୍ତ୍ତା ଶୁଣିବା ବେଳେ ଅନ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ କଥାକୁ ସ୍ଥାନିକ ବିନ୍ୟାସ ଓ ଆକୃତିରେ ବଦଳାନ୍ତି, ସେଥିରେ ତୀରଚିହ୍ନ ଆଙ୍କନ୍ତି, ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକୁ ଘୂରାନ୍ତି ଓ ସମ୍ପର୍କ ଗଢ଼ନ୍ତି। ‘ଶବ୍ଦରେ ବୁଝାଇଥିବା କଥା’କୁ ନିଜ ମନରେ ‘ଆଖିକୁ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଗଠନ’ ଭାବେ ବୁଝନ୍ତି।
ଏହି ପ୍ରକାରର ଚିନ୍ତନର ସାଧନ ହେଉଛି ଚିତ୍ର ଓ ମାନସିକ ପ୍ରତିଛବି। ନୂତନ ସମସ୍ୟା ସାମ୍ନାକୁ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଥମେ ମନରେ ମାନଚିତ୍ର ଭଳି ତାହାକୁ ବିସ୍ତାର କରନ୍ତି। ପରେ ଆବଶ୍ୟକ ଅଂଶ ଘୂରାଇ, ବଡ଼ କରି କିମ୍ବା ନୂଆ କ୍ରମରେ ସଜାଇ ଉତ୍ତର ଖୋଜନ୍ତି। ନିଜ ପାଇଁ ‘ଚିତ୍ର ଆଙ୍କିବା’ ଆଗରୁ ହିଁ ‘ଚିତ୍ର ଚଳିତ ଅଛି’ ଭଳି ଅନୁଭବ ହୁଏ। ତେଣୁ ନିଷ୍କର୍ଷରେ ପହଞ୍ଚିବା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପଦକ୍ଷେପକୁ ଶବ୍ଦରେ ବୁଝାଇବା କଷ୍ଟକର।
ମୂଲ୍ୟ ଏହି ‘ଅନୁବାଦ’ ସମୟରେ ଦେଖାଯାଏ। ମନରେ ତ୍ରିମାତ୍ରିକ ଭାବେ ଦେଖିପାରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶବ୍ଦରେ କହିବାକୁ ଗଲେ ତଥ୍ୟ କମିଯାଏ। ‘ବୁଝିଛି, କିନ୍ତୁ ବୁଝାଇପାରୁନାହିଁ’ ଅବସ୍ଥାରେ ପଡ଼ନ୍ତି ଓ ଆଲୋଚନାରେ ଶୀଘ୍ର ଶବ୍ଦରେ କହିପାରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କଠାରୁ ପଛରେ ରହିଯାଆନ୍ତି। ‘ଚିତ୍ର ଆଙ୍କିଲେ ବୁଝାଇହେବ, କିନ୍ତୁ ପାଟିରେ କହିଲେ ବୁଝାଇହେଉନାହିଁ’ ଭଳି ଅପୂର୍ଣ୍ଣତାର ଅନୁଭବ ଏହି ପ୍ରକାରର ସାଧାରଣ ଢାଞ୍ଚା। ବୁଝାଇବାର ଏହି ଅସହାୟତାରୁ ‘ମୁଁ ପ୍ରକୃତରେ ବୁଝିଛି ତ?’ ବୋଲି ନିଜକୁ ସନ୍ଦେହ କରିପାରନ୍ତି।
ଆଗକୁ ବଢ଼ିବାର ଉପାୟ ହେଉଛି ‘ଚିତ୍ରରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ପରେ ଶବ୍ଦ ଯୋଡ଼ିବା’। ପ୍ରଥମେ ଶବ୍ଦରେ ସଜାଇ ପରେ ଚିତ୍ରରେ ବଦଳାଇବାକୁ ଗଲେ ତଥ୍ୟ କମିଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଆଗରୁ ଚିତ୍ର ଆଙ୍କି ପରେ ଟୀକା ଯୋଡ଼ିଲେ ମନରେ ଥିବା ଗଠନ ବଜାୟ ରଖି ଅନ୍ୟକୁ ଦେଇପାରିବେ। ଚିତ୍ରରେ ଦେଖାଇଲେ ଆପଣଙ୍କ ବୁଝିବାର ସୂକ୍ଷ୍ମତା ଠିକ୍ ଭାବେ ରହିଥାଏ।
ଶକ୍ତି
ଖଣ୍ଡ ଖଣ୍ଡ ତଥ୍ୟରୁ ମଧ୍ୟ ମୁଖ୍ୟ ଅଂଶ କ’ଣ, କେଉଁଠି ବାଧା ଅଛି ଓ କେଉଁ ଉପାଦାନ କିପରି ଯୋଡ଼ିହୋଇଛି—ମନରେ ତାହାକୁ ତ୍ରିମାତ୍ରିକ ଭାବେ ଗଢ଼ିପାରନ୍ତି।
ବସ୍ତୁର ଘୂର୍ଣ୍ଣନ, ବିନ୍ୟାସର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଓ ଅବସ୍ଥା ବଦଳକୁ ମନରେ ଚଳାଇପାରୁଥିବାରୁ କାମ କରିବା ପୂର୍ବରୁ ହିଁ ‘ଏଭଳି ହେବ’ ଦେଖିପାରନ୍ତି।
ଲେଖି ସ୍ପଷ୍ଟ କରାଯାଇନଥିବା ନିୟମ କିମ୍ବା ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କେହି ଦେଖାଇନଥିବା ଗଠନର ଅସଙ୍ଗତିକୁ ଆଖିରେ ଦେଖିବା ଭଳି ଜାଣିପାରନ୍ତି।
ଦୁର୍ବଳତା
ମନରେ ବହୁତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବେ ଦେଖିପାରୁଥିବା କଥାକୁ ଶବ୍ଦରେ ବଦଳାଇବା ସମୟରେ ବହୁତ ତଥ୍ୟ କମିଯାଏ।
ଆଲୋଚନାରେ ଅନ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ କଥାର ବେଗ ସହ ନିଜ ମନର କଥା ଶବ୍ଦରେ ବଦଳାଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ତେଣୁ ନିଜ ବୁଝିବା ନିଶ୍ଚିତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପଛରେ ରହିଯାଇପାରନ୍ତି।
ମନରେ ଚିତ୍ର ଚଳାଇ ନିଷ୍କର୍ଷରେ ପହଞ୍ଚୁଥିବାରୁ ବାହାରୁ ‘ମଝିର ପଦକ୍ଷେପ ଛାଡ଼ିଦେଲେ’ କିମ୍ବା ‘ଅନୁମାନ ଭଳି’ ଲାଗିବା ସହଜ।