चतुर कारागीर कठीण वाटणाऱ्या चर्चेचे क्षणार्धात “थोडक्यात, मुद्दा असा आहे” असे आकृतीत रूपांतर करू शकतो. बैठकीतील चर्चा अमूर्त दिशेने पसरत असेल, तर कागदावर काही चौकोन आणि बाण काढून “हे असे होते आणि इथे अडते” असे दाखवल्याबरोबर त्या ठिकाणचे वातावरण बदलते. एका प्रश्नात खोलवर जात राहण्यापेक्षा समोरच्या गोष्टीकडे सहज वेगळ्या दिशेने पाहून नवा दृष्टिकोन सुचवणे या प्रकारासाठी अधिक स्वाभाविक आहे.
आकृती, अवकाश आणि मांडणी ही जग समजून घेण्याची या प्रकाराची मुख्य साधने आहेत. नकाशा पाहताच मांडणी मनात बसते, खोलीची रचना आणि फर्निचर कुठे ठेवले आहे याकडे सहज लक्ष जाते आणि साहित्य तयार करताना मजकुरापेक्षा मांडणी व आकृतीला प्राधान्य दिले जाते—या प्रकाराला दैनंदिन व्यवहारात दृश्य पद्धत वापरत असल्याची जाणीव असते. त्याच वेळी सर्व क्षमतांचा कल तुलनेने समतोल असल्यामुळे, एका प्रश्नावर दीर्घकाळ चिकाटीने विचार करण्यापेक्षा चपळपणे पद्धत बदलत काम पुढे नेणे अधिक अनुकूल ठरते.
याची अडचण फक्त शब्दांवर अवलंबून असलेल्या प्रसंगी दिसते. अमूर्त विषयाचा विचार पूर्णपणे शब्दांत आणि दीर्घकाळ करावा लागला, तर शब्दांच्या मदतीने विचार करणाऱ्या प्रकारांना आघाडी मिळते. “पाहिल्यावर समजते” ही पद्धत नेहमीची असल्यामुळे कारण विचारले असता “हं… सहज वाटले” असे अस्पष्ट उत्तर दिले जाऊ शकते. दृश्य माहिती सहज हाताळणे हे बलस्थान आहे; मात्र ती समज शब्दांत मांडण्याचा मार्ग विकसित केला नाही, तर ती इतरांपर्यंत पोहोचवताना नुकसान होते.
यातून पुढे जाण्याचा मार्ग म्हणजे चातुर्य तसेच ठेवून ते हलक्या आणि समजण्यास सोप्या स्वरूपात देणे. मोठा, तपशीलवार स्पष्टीकरणाचा दस्तऐवज तयार करण्याची गरज नाही. हाताने काढलेली १ आकृती, काही साध्या स्लाइड्स किंवा फोनने काढलेला टिपणाचा फोटो—“पाहिल्यावर समजते” हे वेगाने आणि अचूकपणे दृश्य स्वरूपात मांडण्याची सवय लावल्यास या प्रकाराची चपळता थेट मूल्य निर्माण करते.
बलस्थाने
चर्चा किंवा माहितीचे वेगाने आकृतीत रूपांतर करून कठीण वाटणारा विषय “थोडक्यात, मुद्दा असा आहे” असे पाहताच समजेल अशा स्वरूपात मांडता येतो.
नकाशा, मांडणी, स्क्रीनची रचना किंवा अवकाशाचा वापर चांगला आहे की नाही हे जाणीवपूर्वक विचार करण्याआधीच पाहून ठरवता येते.
दीर्घकाळ विचार करण्याची गरज असेल तेव्हा काही काळ टिकून राहता येते आणि त्वरित कृती आवश्यक असेल तेव्हा उत्स्फूर्तपणे हालचालही करता येते. क्षमतांचा कल कोणत्याही एका टोकाला नसल्यामुळे परिस्थितीनुसार पद्धत बदलत काम पुढे नेता येते.
कमकुवत बाजू
अमूर्त विषयाचा विचार कोणत्याही दृश्य आधाराशिवाय पूर्णपणे शब्दांत करावा लागला, तर शब्दांच्या मदतीने खोलवर विचार करणाऱ्या प्रकारांना आघाडी मिळते.
“पाहिल्यावर समजते” ही नैसर्गिक पद्धत असल्यामुळे कारण विचारले असता “हं… सहज वाटते” किंवा “अंदाजाने” असे अस्पष्ट उत्तर दिले जाऊ शकते.
दृश्य माहिती चपळपणे हाताळता येत असली, तरी गुंतागुंतीच्या दृश्य-अवकाशीय समस्येवर दीर्घकाळ चिकाटीने सखोल विचार करावा लागल्यास दृश्य पद्धतीने खोलवर विचार करणाऱ्या प्रकारांना आघाडी मिळते.