सत्यशोधक

सत्यशोधक उत्तर ऐकून लगेच समाधानी होत नाही. “हे खरोखर तसेच आहे का?” आणि “दुसऱ्या बाजूने पाहिले, तरी निष्कर्ष तोच आहे का?” याची खात्री केल्यावरच पुढे जातो. शब्दांत सांगितलेली गोष्ट मनात चित्रात बदलली जाते आणि चित्रात दाखवलेली गोष्ट शब्दांत मांडली जाते; दोन्ही मार्गांनी एकाच निष्कर्षापर्यंत पोहोचल्यावरच समाधान मिळते. एका मार्गानेच पटले, तर मन स्थिर होत नाही.

विचार करण्याची २ साधने असणे हा या प्रकाराचा गाभा आहे. शब्दांच्या मदतीने तर्काची साखळी पुढे नेणारा मार्ग आणि मनात आकृत्या किंवा प्रतिमा हाताळणारा मार्ग—दोन्हीपैकी एकावरही जास्त अवलंबून न राहता परिस्थितीनुसार दोन्हींत जाता येते. गुंतागुंतीच्या समस्येत एका मार्गाने पुढे जाता आले नाही, तरी दुसऱ्या स्वरूपात मांडून पुन्हा पुढे जाता येते. त्यामुळे कठीण प्रसंगातच स्थिरता अधिक दिसते.

याची किंमतही दोन्ही मार्गांनी खात्री करण्याच्या सवयीतून येते. पूर्ण समाधान मिळेपर्यंत काम थांबवता येत नाही. ७० टक्के पुरेसे असलेल्या प्रसंगातही मनात खटकणारी गोष्ट राहिली, की तपासणी सुरूच राहते आणि ‘आणखी थोडे’ असे करत उपलब्ध वेळ संपतो. त्वरित निर्णय मागितला, तर ‘दुसऱ्या मार्गानेही खात्री करू द्या’ असे वाटते आणि झपाट्याच्या परिस्थितीत हा प्रकार जड वाटू शकतो.

यातून पुढे जाण्याचा मार्ग म्हणजे तपासणीच्या फेऱ्यांना मर्यादा घालणे. दोन्ही मार्गांनी पडताळणी करणे हे या प्रकाराचे सर्वांत मोठे बलस्थान आहे; ते थांबवण्याऐवजी किती फेऱ्या घ्यायच्या ते आधी ठरवणे पुरेसे आहे. काम सादर केले नाही, तर त्याची अचूकता कोणापर्यंतही पोहोचत नाही.

बलस्थाने

कमकुवत बाजू