कल्पनाविश्वाचा वास्तुकार मनात त्रिमितीय जग घेऊन वावरतो. संभाषण ऐकताना समोरची व्यक्ती जे सांगते, त्याचे मनातल्या अवकाशीय मांडणीत आणि आकारांत रूपांतर होते. मग त्यात बाण जोडले जातात, घटक फिरवले जातात आणि त्यांच्यातील संबंधांची रचना तयार होते. इतरांना शब्दांत सांगितलेली गोष्ट या प्रकाराला डोळ्यांसमोर दिसणाऱ्या रचनेसारखी समजते.
आकृती आणि प्रतिमा ही या प्रकाराची विचार करण्याची साधने आहेत. नवी समस्या समोर आली, की ती मनात नकाशासारखी पसरवून आवश्यक भाग फिरवणे, मोठे करणे किंवा पुन्हा मांडणे—अशा प्रकारे उत्तर शोधले जाते. या प्रकारासाठी “चित्र काढणे” याआधीच “चित्र हलत आहे” अशी जाणीव असते. त्यामुळे निष्कर्षापर्यंत पोहोचतानाचे मधले टप्पे शब्दांत सांगणे कठीण जाते.
याची किंमत त्या रचनेचे “भाषांतर” करताना दिसते. मनात सर्व काही त्रिमितीय स्वरूपात दिसत असले, तरी ते शब्दांत मांडताना बरीच माहिती कमी होते. “समजले आहे, पण समजावून सांगता येत नाही” अशी अवस्था येते आणि चर्चेत वेगाने शब्दांत मांडणारी व्यक्ती वरचढ ठरू शकते. “आकृती काढली तर सांगता येईल, पण बोलून सांगितले तर पोहोचत नाही” ही असमाधानाची भावना या प्रकारासाठी नेहमीची आहे. समजावून सांगताना येणाऱ्या अडचणीमुळे “माझी समज खरोखरच योग्य आहे का?” अशी शंकाही येऊ शकते.
यातून पुढे जाण्याचा मार्ग म्हणजे आकृतीपासून सुरुवात करून नंतर शब्द जोडणे. आधी शब्दांत रचना तयार करून मग तिचे आकृतीत रूपांतर केल्यास माहिती कमी होते. त्याऐवजी आधी आकृती काढून नंतर तिच्यावर टिपणे जोडल्यास मनातील रचना तशीच ठेवून इतरांपर्यंत पोहोचवता येते. तुमच्या समजुतीतील सूक्ष्म तपशील आकृतीच्या रूपात व्यवस्थित टिकून राहतात.
बलस्थाने
तुटक माहितीवरूनही नेमका मुख्य भाग कोणता, अडथळा कुठे आहे आणि कोणते घटक कसे जोडलेले आहेत याची त्रिमितीय रचना मनात उभी करता येते.
वस्तू फिरवणे, तिची मांडणी बदलणे किंवा एका अवस्थेतून दुसऱ्या अवस्थेत जाणे हे मनात घडवून पाहता येते. त्यामुळे कृती करण्यापूर्वीच “असे केल्यावर हे घडेल” हे दिसते.
स्पष्टपणे लिहिलेले नसलेले नियम किंवा अजून कोणी दाखवून न दिलेली रचनेतील विसंगती शब्दांत मांडण्याआधीच डोळ्यांसमोर दिसल्यासारखी ओळखता येते.
कमकुवत बाजू
मनात अतिशय स्पष्ट आणि सूक्ष्म तपशीलांसह दिसणाऱ्या गोष्टीचे शब्दांत रूपांतर करताना त्यातील बरीच माहिती हरवते.
चर्चेत मनातील प्रतिमेचे शब्दांत रूपांतर होईपर्यंत समोरची व्यक्ती पुढे गेलेली असते. त्यामुळे तुमची समज योग्य असली, तरी तिचे महत्त्व कमी समजले जाऊ शकते.
मनातील आकृती हलवत तुम्ही निष्कर्षापर्यंत पोहोचत असल्यामुळे इतरांना ती प्रक्रिया दिसत नाही. त्यामुळे तुमचा निष्कर्ष तर्कात उडी घेतल्यासारखा किंवा केवळ अंदाजावर आधारित वाटू शकतो.