સત્ય શોધક કોઈ જવાબ તરત સ્વીકારતો નથી. આગળ વધતાં પહેલાં તે તપાસવા માંગે છે કે જવાબ ખરેખર બંધબેસે છે કે નહીં અને બીજા દૃષ્ટિકોણથી જોવાથી પણ એ જ નિષ્કર્ષ આવે છે કે નહીં. શબ્દોમાં સમજાવેલી બાબતનું તે મનમાં ચિત્ર બનાવે છે અને ચિત્રમાં બતાવેલી બાબતને શબ્દોમાં મૂકે છે. બંને રીતે એક જ નિષ્કર્ષે પહોંચે ત્યારે જ વાત સંપૂર્ણ લાગે છે.
આ પ્રકારની ખાસિયત એ છે કે તેની પાસે વિચારવાનાં બે સાધનો છે. તે શબ્દોથી તર્કનો દોર પકડી શકે છે અને મનમાં આકાર કે છબી બનાવી તેના પર કામ પણ કરી શકે છે. એક રીતે આગળ ન વધી શકાય તો બીજી રીતે વિચારીને આગળ વધી શકે છે. સમસ્યા જેટલી જટિલ હોય, તેની સ્થિરતા એટલી સ્પષ્ટ દેખાય છે.
બંને રીતે તપાસવાની ટેવની કિંમત પણ છે. પૂરો વિશ્વાસ થયા વિના અટકવું મુશ્કેલ છે. 70% પૂરતું હોય તેવી સ્થિતિમાં પણ અસ્વસ્થતા રહે તો તપાસ ચાલુ રહે છે અને ‘થોડું વધુ’ કરતાં સમય પૂરો થઈ જાય છે. તરત નિર્ણય માંગવામાં આવે ત્યારે બીજી રીતે પણ ચકાસવાની જરૂર લાગે છે અને ઝડપી વાતાવરણમાં તે ભારે દેખાઈ શકે છે.
ઉપાય છે તપાસવાની સંખ્યા નક્કી કરવી. બંને રીતે તપાસી શકવાની શક્તિ આ પ્રકારનું મુખ્ય હથિયાર છે; તેને રોકવાને બદલે કેટલા ચક્ર ચાલશે તે નક્કી કરવું પૂરતું છે. બહાર ન મૂકશો તો તેની ચોકસાઈ કોઈ સુધી પહોંચશે નહીં.
મજબૂતાઈઓ
શબ્દોથી તર્કનો દોર પકડવાની અને મનમાં ચિત્ર કે છબી પર કામ કરવાની બંને રીત આવડે છે, તેથી એક રીતે આગળ ન વધી શકાય ત્યારે બીજી રીતે વિચારીને આગળ વધી શકો છો.
શબ્દ અને છબી બંને એક જ નિષ્કર્ષ આપે છે કે નહીં તે સરખાવવાથી માત્ર એક રીતે જોવાથી ચૂકી જવાતી ધારણાની અસંગતિ અને સમજાવટની છલાંગ દેખાય છે.
‘કંઈક ખોટું લાગે છે’ ત્યાં અટકવાને બદલે કેમ ખોટું છે તે બીજાને સમજાય એવા શબ્દોમાં મૂકી શકો છો.
મુશ્કેલીઓ
બંને રીતે ઊંડાણપૂર્વક તપાસી શકવાને કારણે માપદંડ ઊંચો થાય છે અને 70% પૂરતું હોય ત્યારે પણ અસ્વસ્થતા રહે તો કામ અટકતું નથી.
બંને રીતે ચકાસીને ચાલવાના કારણે નિર્ણયમાં સમય લાગે છે. ઝડપ જરૂરી હોય ત્યાં બીજા પ્રકારો આગળ રહી શકે છે.
વિચારવાની બે રીત એકસાથે ચલાવવાથી મનમાં વધુ માહિતી રહે છે. સમાનાંતર કામ વધે કે લાંબો સમય ચાલે ત્યારે અંતમાં ચોકસાઈ ઘટી શકે છે.