કલ્પનાના સ્થપતિના મનમાં ત્રિ-પરિમાણીય વિશ્વ હોય છે. વાત સાંભળતાં તે સામગ્રીને અવકાશીય ગોઠવણી અને આકારમાં ફેરવે છે, તીરો દોરે છે, તત્વો ફેરવે છે અને સંબંધોની રચના બનાવે છે. ‘શબ્દોમાં સમજાવેલી બાબત’ તેના મનમાં ‘દેખાતી રચના’ બને છે.
આ પ્રકારનું વિચારવાનું સાધન આલેખ અને છબી છે. નવી સમસ્યા મળે ત્યારે તેને મનમાં નકશાની જેમ ફેલાવી જરૂરી ભાગ ફેરવે, મોટો કરે અથવા ફરી ગોઠવે છે. તેના માટે ‘ચિત્ર દોરવું’ પહેલાં જ ‘ચિત્ર ચાલતું હોવું’ સ્વાભાવિક છે અને નિષ્કર્ષ સુધીનાં મધ્યવર્તી પગલાં શબ્દોમાં સમજાવવાં મુશ્કેલ બને છે.
મુશ્કેલી આ રૂપાંતરમાં આવે છે. મનમાં બધું ત્રિ-પરિમાણીય અને સ્પષ્ટ હોય છતાં શબ્દોમાં મૂકતાં માહિતી ઘટે છે. ‘સમજું છું પણ સમજાવી શકતો નથી’ એવી સ્થિતિ આવે છે અને ચર્ચામાં ઝડપથી પોતાની વાત શબ્દોમાં મૂકી શકનાર વ્યક્તિ આગળ નીકળી જાય છે. ‘ચિત્ર દોરું તો સમજાશે, મોઢેથી કહું તો નહીં’ એવી અધૂરાપણાની લાગણી આ પ્રકારમાં સામાન્ય છે. તેથી પોતાની સમજ સાચી છે કે નહીં એ શંકા પણ થઈ શકે છે.
ઉપાય છે આલેખથી શરૂ કરીને પછી શબ્દો ઉમેરવા. પહેલાં શબ્દોમાં ગોઠવી પછી આલેખ બનાવશો તો માહિતી ઘટે છે; પહેલાં આલેખ બનાવી નોંધ ઉમેરશો તો મનની રચના બચી રહે છે. તમારી સમજની સ્પષ્ટતા ચિત્રમાં પૂરી જળવાઈ રહે છે.
મજબૂતાઈઓ
છૂટક માહિતીમાંથી પણ મુખ્ય ભાગ, અવરોધ અને તત્વો વચ્ચેનો સંબંધ મનમાં ત્રિ-પરિમાણીય રીતે ઉભો કરી શકો છો.
વસ્તુઓ ફેરવવી, ગોઠવણી બદલવી અને સ્થિતિ કેવી રીતે બદલાશે તે મનમાં અજમાવી શકતા હોવાથી વાસ્તવમાં અમલ કરતાં પહેલાં જ ‘આવું થશે’ જોઈ શકો છો.
હજી લખાયા ન હોય એવા નિયમ અથવા કોઈએ ન બતાવેલી રચનાની વિકૃતિ આંખે જોતા હોય તેમ જાણી શકો છો.
મુશ્કેલીઓ
મનમાં ઊંચી સ્પષ્ટતાથી દેખાતી બાબતને શબ્દોમાં ફેરવતાં ઘણું ઘટી જાય છે.
સામેની વ્યક્તિ જેટલી ઝડપથી પોતાની વાત શબ્દોમાં મૂકી ન શકતાં તમારી સમજ સાચી હોવા છતાં તમે દબાઈ શકો છો.
મનમાં ચિત્ર હલાવી નિષ્કર્ષે પહોંચતા હોવાથી બહારથી તે છલાંગ અથવા માત્ર અંદાજ જેવું લાગી શકે છે.