توانایی بالا و دشواری یکدیگر را پنهان میکنند
«دو استثنایی» یا «استثنایی دوگانه» (2e) به همزمانیِ توانایی ذهنی بالا یا استعداد برجسته در یک حوزه با دشواری عصبرشدی یا یادگیری گفته میشود. 2e نام یک تشخیص پزشکی مستقل نیست؛ مفهومی است که کمک میکند قوت و نیاز به حمایت همزمان دیده شوند.
در تعریفی شناختهشده از 2e، توانایی بالا فقط به IQ کلی بالا محدود نمیشود و استعداد یا خلاقیت در حوزهای مشخص، مانند ریاضی، علوم یا هنر، را نیز دربرمیگیرد. 2e اغلب دیده نمیشود، چون توانایی و دشواری به سه شکل یکدیگر را میپوشانند.
| نحوه پنهان ماندن وضعیت | آنچه واقعاً رخ میدهد |
|---|---|
| توانایی بالا دشواری را میپوشاند | فرد با استدلال، واژگان، دانش یا تلاش جبران میکند و عملکرد را در حد میانگین یا بالاتر نگه میدارد؛ با دیدن نتیجه، دشواری خواندن، نوشتن یا توجه آشکار نمیشود |
| دشواری توانایی بالا را میپوشاند | دشواری در خواندن، نوشتن، خروجی، تحویل یا زمانبندی نمره یا عملکرد ظاهری را پایین میآورد و توانایی فهم یا استعداد ویژه نیز کمتر از واقع ارزیابی میشود |
| هر دو یکدیگر را خنثی میکنند | نمرهها یا عملکردهای بالا و پایین در نتیجه کلی یکدیگر را خنثی میکنند و فرد نه به آموزش متناسب با استعداد و نه به حمایت متناسب با دشواری میرسد |
همین پنهانشدن در یک نمونه ایرانی هم دیده شد: در مطالعه کیفی 11 خانواده دارای فرزند 6 تا 18 ساله با استعداد بالا و اوتیسم، والدین توضیح دادند که توانایی برجسته میتواند دشواری را از دید دیگران پنهان کند و همزمان، دشواری میتواند مانع دیدهشدن استعداد شود.
حل مسئله دشوار با مشکل در خواندن، اجرا یا زندگی روزمره تناقض ندارد
رفتار ظاهراً متناقض در 2e از این واقعیت میآید که یک مسئله دشوار و یک کار روزمره لزوماً به تواناییهای یکسانی نیاز ندارند.
در مدرسه ممکن است دانشآموز مسئله سخت را حل کند اما تکلیف خانه را تحویل ندهد، یا محتوای درس را بفهمد ولی در امتحانی که نوشتن زیادی میخواهد نمره خوبی نگیرد. در کار نیز فرد ممکن است تحلیل یا طراحی پیشرفته انجام دهد، اما بهدلیل مدیریت چند پروژه، ورود تکراری اطلاعات یا هماهنگی برنامه نتواند کار را به پایان برساند.
نمرهها و دستاوردهای بالاتر از میانگین نشان نمیدهند عملکرد در خواندن و نوشتن در مقایسه با سطح فهم فرد چقدر پایینتر است، حفظ عملکرد چقدر زمان و انرژی میگیرد یا پس از حذف حمایت چه تغییری رخ میدهد. فهم ذهنی و اجرای باثبات در شرایط متغیر زندگی روزمره یک چیز نیستند. نمونههای این فاصله در کار بزرگسالان در چرا فردی با IQ بالا در کار مشکل پیدا میکند؟ آمدهاند.
یک الگوی IQ یا آستانه مشترک، 2e را تعیین نمیکند
هیچ الگوی مشترک WAIS یا WISC و هیچ آستانه ثابتی مانند «FSIQ برابر 130 یا بیشتر» برای 2e وجود ندارد. «درک کلامی یا استدلال بالا همراه با حافظه کاری یا سرعت پردازش پایین» فقط یک نمونه است. بعضی افراد در یک حوزه استعداد بسیار بالایی دارند و بعضی بهدلیل تفاوت زیاد میان تواناییها، IQ کلی برجستهای نشان نمیدهند. نیمرخ شناختی ADHD و نیمرخ شناختی ASD تفاوتهای مربوط به دشواری همراه را جداگانه توضیح میدهند.
قبولی در مدارس استعدادهای درخشان (سمپاد)، داشتن ASD یا دیدهشدن یک الگوی خاص در WAIS نیز بهتنهایی 2e را تعیین نمیکند. توانایی بالا و دشواری پایدار باید هر دو با توجه به اطلاعات زیر بررسی شوند:
- توانایی بالا در IQ، عملکرد، نمونهکار یا دستاورد در حوزهای مشخص
- دشواری مداوم در خواندن، نوشتن، یادگیری، اجرا یا سازگاری روزمره
- مسیر رشد، تحصیل و کار و تفاوت عملکرد در حضور و نبود حمایت
اگر فاصله شاخصهای استدلال با حافظه کاری و سرعت پردازش زیاد باشد، تفاوت GAI و CPI میتواند فاصله فهم و استدلال با پردازش در زمان محدود را روشنتر کند. محور 2e خودِ اختلاف نمره نیست؛ همزمانیِ توانایی بالا با دشواریای است که مانع بروز کامل آن میشود.
استعداد و دشواری را همزمان در نظر بگیرید
در 2e نباید صبر کرد تا حوزه دشوار به سطح میانگین برسد. تکلیف متناسب با توانایی بالا و حمایت یا آموزش مهارت برای مرحله دشوار باید همزمان فراهم شوند.
| مرحله دشوار | ترکیب تکلیف و حمایت |
|---|---|
| خواندن، نوشتن و پاسخدادن | کتاب صوتی، تبدیل متن به گفتار، تایپ و ورودی صوتی دسترسی به محتوای پیشرفته را حفظ میکنند؛ آموزش لازمِ خواندن و نوشتن نیز جداگانه ادامه پیدا میکند |
| نگهداری و اجرا | دستورها، مراحل، اولویتها، موعدهای میانی و شرط پایان بهصورت مکتوب ثبت میشوند تا لازم نباشد فرد همه آنها را در ذهن نگه دارد |
| پردازش در زمان محدود | زمان بیشتر و تکرار کمترِ مطالب آموختهشده، فشار سرعت را کم میکند؛ دشواری محتوای تکلیف با توانایی بالا هماهنگ میماند |
| سازگاری با تغییر و محیط حسی | تغییرات برنامه، نقشها و قواعد ضمنی از پیش روشن میشوند و محیط مناسب برای تمرکز فراهم میشود |
استفاده از تسهیلات با رشد مهارت خواندن، نوشتن یا اجرا سازگار است. لازم نیست یادگیری پیشرفته تا رشد این مهارتها متوقف شود؛ فرصت کاوش و آفرینش و نیز فعالیت در نقشی متناسب با تخصص فرد میتواند در کنار حمایت و آموزش مهارت ادامه پیدا کند.
هدف حمایت، همسطحکردن همه نمرهها نیست. هدف این است که فرد به تکلیف متناسب با توانایی بالای خود دسترسی داشته باشد و با وجود دشواری بتواند یادگیری، کار و زندگی را ادامه دهد.