آزمون IQ ترکیب تواناییها و شرایطی را نشان میدهد که فشار شناختی را افزایش میدهند
آزمون IQ کمک میکند روشن شود تفاوت میان تواناییها در موقعیتهای واقعی زندگی چه اثری دارد. دو نفر با IQ کل یکسان ممکن است در فهم مطالب پیچیده، نگهداشتن چند دستور، انجام کار دیداری در زمان محدود یا بیان پاسخ کاملاً متفاوت عمل کنند.
به همین دلیل، در ارزیابی ADHD یا ASD فقط این پرسش مطرح نیست که «IQ چند است». پرسش مفیدتر این است که فرد در چه نوع تکلیفی توان خود را کامل نشان میدهد و در چه شرایطی بار حافظه، الزام به سرعت، نیازهای زبانی یا دشواری سازماندهی پاسخ، عملکرد او را پایین میآورد.
در مطالعات انجامشده در ایران، از نسخهٔ WAIS-IV با هنجارهای ایرانی استفاده شده است، اما ارزیابی بزرگسالان به WAIS محدود نیست و در برخی خدمات از آزمونهای Stanford–Binet نیز استفاده میشود. آزمون جامع میتواند همراه با نمره کلی، حوزههایی مانند توانایی کلامی، استدلال غیرکلامی، حافظه کاری و سرعت پردازش را جدا کند؛ ساختار دقیق نمرهها به آزمون و نسخه آن بستگی دارد.
برای مثال، فردی ممکن است مطالب دشوار را خوب بفهمد اما هنگام نگهداشتن همزمان چند دستور شفاهی بخشی از اطلاعات را از دست بدهد؛ یا با زمان کافی دقیق استدلال کند، اما در ثبت سریع اطلاعات زیر فشار زمان افت کند. کنار هم گذاشتن نمرهها و رفتار حین آزمون روشن میکند کدام موقعیتها برای فرد فشار شناختی بیشتری ایجاد میکنند.
معنای این ناهمگونی در رابطه نیمرخ شناختی با ویژگیهای عصبیرشدی و الگوهای مرتبط با ADHD و ASD جداگانه توضیح داده شدهاند.
تشخیص از تاریخچه رشد، مصاحبه و مشکلات فعلی به دست میآید
هیچ چینش ثابتی از نمرههای IQ بهتنهایی ADHD یا ASD را تعیین نمیکند. ارزیابی تشخیصی، نشانهها از کودکی تا امروز، میزان اختلال در تحصیل، کار و روابط، مصاحبه بالینی، مشاهده رفتار و اطلاعات یکی از نزدیکان آگاه به تاریخچه رشد فرد را با هم ترکیب میکند.
در پژوهش اعتبارسنجی نسخه فارسی DIVA-5، مصاحبه ساختاریافته با تشخیص بالینی سنجیده شد؛ در مطالعهای در کلینیک ASD بزرگسالان بیمارستان روزبه نیز تاریخچه رشد، اطلاعات یک فرد نزدیک، چند مقیاس و قضاوت بالینی در کنار هم قرار گرفتند و Stanford–Binet برای سنجش IQ به کار رفت. هر دو نشان میدهند آزمون IQ فقط یکی از اجزای ارزیابی است.
مسیر مناسب در ایران، ارزیابی جامعِ مخصوص بزرگسالان است
اگر هدف تشخیص و درمان است، مسیر اصلی خدمات روانپزشکی بزرگسالان، ارزیابی اختلالات عصبیرشدی در بزرگسالان یا ارزیابی عصبروانشناختی است؛ جایی که مصاحبه و تاریخچه رشد در کنار آزمونهای لازم تفسیر شوند. اگر هدف فقط شناخت نیمرخ شناختی است، ارزیابی جامع هوش بزرگسالان توسط روانشناس دارای مجوز میتواند پاسخ مناسبتری بدهد.
مسیر عملی از انتخاب خدمت تا دریافت توضیح نتیجه در راهنمای اقدام برای WAIS و ارزیابی هوش بزرگسالان در ایران آمده است.